Η Δύση είναι ταυτόχρονα μια έννοια και μια πραγματικότητα, ένα αφήγημα, πολιτισμικές αξίες και θεσμοί, μια γεωπολιτική πραγματικότητα που κυριάρχησε στον πλανήτη για αιώνες και τον διαμόρφωσε με τους δικούς της αξιακούς και πολιτισμικούς κώδικες. Στη βάση αυτού που λέμε δυτικό πρότυπο συναντούμε την ελληνική φιλοσοφία και το ρωμαϊκό δίκαιο, τον χριστιανισμό, τον διαφωτισμό, την επιστημονική σκέψη και τον ορθολογισμό. Το πρότυπο αυτό πέρασε από την αναγέννηση στην ανάπτυξη της καπιταλιστικής οικονομίας και τη δημιουργία του πολιτικού θεσμικού μοντέλου της φιλελεύθερης δημοκρατίας.Έτσι δημιουργήθηκε το κράτος δικαίου που συνδύαζε ατομική ελευθερία και διασφάλιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο οποίο αργότερα προστέθηκε και μια μορφή κοινωνικών δικαιωμάτων για την άμβλυνση των κοινωνικών ανισοτήτων.Το οικοδόμημα αυτό ήταν το αποτέλεσμα κοινωνικών διεργασιών αιώνων. Ωστόσο, η ενότητα της Δύσης γύρω από αυτό το θεσμικό και πολιτισμικό οικοδόμημα υπήρξε πάντοτε σχετική. Η Δύση δεν ήταν ποτέ μονολιθική. Ηταν μια σύνθεση διαφορετικών ιστορικών εμπειριών, γεωγραφικών πιέσεων και πολιτικών παραδόσεων. Σήμερα, αυτή η σύνθεση δοκιμάζεται όσο ποτέ άλλοτε.
Με το τέλος της αποικιοκρατίας και τον περιορισμό της εκμετάλλευσης από μέρους της των πλουτοπαραγωγικών πόρων του πλανήτη, εμφανίζεται σταδιακά και η κρίση της Δύσης, ειδικά του ευρωπαϊκού της πόλου, ενώ ο αμερικανικός της πόλος θα διατηρήσει την ισχύ του για μερικές ακόμη δεκαετίες. Σήμερα και οι δύο πόλοι μαστίζονται από μια βαθιά κρίση. Μια πολυεπίπεδη κρίση μετάβασης. Η άνοδος νέων κέντρων ισχύος στην Ασία, η τεχνολογική επανάσταση, η κλιματική πρόκληση και η κοινωνική πόλωση αναδιαμορφώνουν το διεθνές σύστημα. Η Δύση βρίσκεται σύμφωνα με ορισμένες αναλύσεις σε παρακμή, σύμφωνα με άλλες σε μια φάση αναπροσαρμογής, όπου καλείται να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο της σε έναν κόσμο που δεν της ανήκει πλέον αποκλειστικά. Μέσα σε αυτή τη μετάβαση, οι δύο μεγάλοι πόλοι της -η Ευρώπη και οι Ηνωμένες Πολιτείες- ακολουθούν σταδιακά διαφορετικές τροχιές. Ο χρόνος θα δείξει αν η απόκλιση αυτή θα οδηγήσει σε διάλυση, ή μια νέα μορφή δυτικής πολυκεντρικότητας. Το δεύτερο είναι το πιο πιθανό.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν ακόμη η ισχυρότερη χώρα του κόσμου, αλλά η στρατηγική τους εστιάζει όλο και περισσότερο στην αντιπαράθεση με την Κίνα που μάλλον είναι θέμα χρόνου να αποκτήσει την πλανητική πρωτοκαθεδρία. Η αμερικανική εξωτερική πολιτική μετατοπίζεται προς τον ΙνδοΕιρηνικό, όπου διακυβεύεται η τεχνολογική, οικονομική και στρατιωτική υπεροχή της. Η Ευρώπη, αν και σημαντική, δεν αποτελεί πλέον το επίκεντρο της αμερικανικής προσοχής. Παράλληλα, οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν έντονη εσωτερική πόλωση, κοινωνικές ανισότητες, κρίση ταυτότητας και μια διαρκή συζήτηση για το εύρος της διεθνούς τους εμπλοκής. Η αμερικανική ισχύς αν και σημαντική, έχει πια περιοριστεί σε ένα πολυπολικό κόσμο. Με τον σημερινό πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ ακολουθεί μια αντιφατική εξωτερική πολιτική, συνεχίζοντας τις πολεμικές περιπέτειες που εγκαινίασαν οι προκάτοχοι του, μολονότι εξελέγη ως «ειρηνοποιός». Είναι μια άλλη απόχρωση του αμερικανικού ιμπεριαλισμού.
Η Ευρώπη, από την άλλη πλευρά, βρίσκεται σε μια πιο περίπλοκη και εύθραυστη θέση, ειδικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία και την αντιπαράθεση της με τη Ρωσία. Η ήπειρος που γέννησε τη Δύση δεν διαθέτει πλέον την ενιαία στρατηγική κουλτούρα που απαιτεί ο σύγχρονος κόσμος. Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι μια οικονομική υπερδύναμη, αλλά στρατιωτικά εξαρτάται από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι εσωτερικές της διαφορές -ανάμεσα σε Βορρά και Νότο, Ανατολή και Δύση-δυσκολεύουν τη διαμόρφωση μιας κοινής εξωτερικής και αμυντικής πολιτικής. Η Ευρώπη θα επιθυμούσε την στρατηγική της αυτονομία, αλλά δεν έχει τα μέσα να την υλοποιήσει. Ταυτόχρονα, βρίσκεται αντιμέτωπη με άμεσες απειλές: την αστάθεια στη Μέση Ανατολή, την πίεση των μεταναστευτικών ροών, την ενεργειακή μετάβαση και την αχρείαστη αντιπαράθεση με την Ρωσία. Πληρώνει εξάλλου ένα βαρύ τίμημα των πολέμων των ΗΠΑ, αυτό της Ουκρανίας και τώτα αυτό εναντίον του Ιράν.
Αυτές οι διαφορετικές προτεραιότητες δημιουργούν μια απόκλιση ανάμεσα στους δύο πόλους της Δύσης. Οι ΗΠΑ βλέπουν τον κόσμο μέσα από το πρίσμα του ανταγωνισμού μεγάλων δυνάμεων. Η Ευρώπη έχει συμφέρον να τον δει μέσα από το πρίσμα της συνεργασίας και της σταθερότητας. Οι ΗΠΑ προετοιμάζονται για έναν μακροχρόνιο ανταγωνισμό με την Κίνα. Η Ευρώπη δεν έχει κανένα συμφέρον να την ακολουθήσει. Αντίθετα χωρίς να διακόψει τη συνεργασία με τις ΗΠΑ θα πρέπει να αποκαταστήσει τις σχέσεις της με την Ρωσία. Χωρίς την οικονομική συνεργασία μαζί της θα αγοράζει την αμερικανική ενέργεια πέντε φορές ακριβότερη από την ρωσική. Επιπλέον, αντί ενός στρατιωτικού ανταγωνισμού με τη Μόσχα έχει κάθε συμφέρον να την εντάξει σε μια αρχιτεκτονική ευρωπαϊκής ασφάλειας. Οι ΗΠΑ επενδύουν στην τεχνολογική υπεροχή και την στρατιωτική υπεροχή. Η Ευρώπη θα πρέπει να επενδύσει στην οικονομική και τεχνολογική αυτονομία της, το κοινωνικό κράτος και την κοινωνική συνοχή. Θα πρέπει να επιδιώξει την τεχνολογική της απεξάρτηση από τις ΗΠΑ, διαφορετικά θα παραμείνει αμερικανική αποικία. Αυτές οι διαφορές των δύο πόλων της Δύσης δεν είναι επιφανειακές αλλά αντανακλούν δύο διαφορετικές ιστορικές εμπειρίες και δύο διαφορετικές αντιλήψεις για τον ρόλο της Δύσης στον κόσμο.
Παρά τις αποκλίσεις, οι δύο πόλοι της Δύσης θα παραμείνουν ενδεχομένως δεμένοι, αλλά όχι με όρους υποτέλειας της Ευρώπης στις ΗΠΑ. Αν συνεχιστεί η σημερινή υποτέλεια, η Ευρώπη δεν θα έχει κανένα μέλλον.
Για την Ελλάδα και την Κύπρο μια Ευρώπη αυτόνομος πόλος θα είναι μια θετική εξέλιξη. Η ασφάλεια τους θα πρέπει να είναι το αποτέλεσμα μιας πολυεπίπεδης και πολυδιάστατης εξωτερικής πολιτικής και να μη εξαρτάται από μια μονομερή σχέση με τις ΗΠΑ, όπως είναι τώρα.. Μία μονομερής σχέση ασφάλειας με τις ΗΠΑ, θα ευνοήσει το πιθανότερο κάποια στιγμή την Τουρκία. Τουλάχιστον αυτό μας δείχνει η μεταπολεμική εμπειρία και η συνεχιζόμενη τουρκική κατοχή στην Κύπρο. Η διαφοροποίηση των δύο πόλων της Δύσης μπορεί να δημιουργήσει ευκαιρίες για τις δύο χώρες. Υπό τον όρο ότι η απόκλιση δεν θα μετατραπεί σε ρήξη. Διότι τότε Ελλάδα και Κύπρος θα βρεθούν σε ένα περιβάλλον μεγαλύτερης αβεβαιότητας, αναγκασμένες να ισορροπούν ανάμεσα σε δύο διαφορετικές στρατηγικές, την ευρωπαϊκή και την αμερικανική. Για την ώρα πάντως, παρά τις τεταμένες σχέσεις, θέμα ρήξης δεν τίθεται διότι κάτι τέτοιο δεν εξυπηρετεί ούτε την αμερικανική, ούτε και την ευρωπαϊκή πολιτική.
Συμπερασματικά η Δύση βρίσκεται σε μια κρίσιμη καμπή. Η ενότητα της δεν θα είναι πια ποτέ ή ίδια μετά τον πόλεμο εναντίον του Ιράν. Όμως το ΝΑΤΟ δεν πρόκειται να διαλυθεί παρά τις απειλές του Τραμπ. Αλλά δεν θα υπάρξει επιστροφή σε ένα ιδανικό παρελθόν. Σίγουρα η Δύση μεταμορφώνεται. Το μέλλον της δεν θα καθοριστεί από την επιστροφή σε ένα παρελθόν ενότητας, αλλά από την ικανότητά της να διαχειριστεί δημιουργικά την εσωτερική της πολυφωνία. Η Ευρώπη και οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν βαδίζουν πλέον στον ίδιο δρόμο, αλλά ακόμη και οι παράλληλοι τους δρόμοι θα εξακολουθήσουν να κινούνται προς την ίδια κατεύθυνση: τη διατήρηση ενός κόσμου όπου θα υπάρχουν κοινά συμφέροντα. Οι διαφορετικές τους πορείες, αν επιβεβαιωθούν, πιθανόν να δημιουργήσουν μια νέα πιο σύνθετη πολυκεντρική δυτική ταυτότητα.
*Πανεπιστημιακός,συγγραφέας. Email stephanos.constantinides@gmail.com
Aucun commentaire:
Enregistrer un commentaire