Νεοελληνική λογοτεχνική κριτική

Ανθολογώντας τους κριτικούς (του Θανάση Αγάθου )

του Θανάση Αγάθου(*)

Σημείωση: Σημαντική η παράλειψη δύο κριτικών που  σημάδεψαν την εποχή τους: Του Αιμίλιου Χουρμούζιου και του Βάσου Βαρίκα ( Στ. Κ.)

Πολύ σημαντική συμβολή στο σχετικά παραμελημένο πεδίο της Ιστορίας της νεοελληνικής λογοτεχνικής κριτικής θα πρέπει να θεωρηθεί ο ογκώδης τόμος Ανθολογία της Νεοελληνικής Λογοτεχνικής Κριτικής του Γιώργου Αράγη, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Εκδόσεις Σοκόλη και έρχεται να προστεθεί στην παλαιότερη δοκιμιακή μελέτη του ίδιου συγγραφέα Νεοελληνική κριτική, αξιολογικές διακρίσεις (Εκδόσεις Σοκόλη, 2015).
Ο Αράγης, στη σχεδόν 40σέλιδη εισαγωγή του, επισημαίνει ότι η ανθολογία του, όπως κάθε ανθολογία, αποτελεί ένα δειγματολόγιο ομοειδών κειμένων και ότι έχει, όπως συμβαίνει πάντα, τα ελεγχόμενα σημεία της, δηλαδή την υποκειμενικότητα του ανθολόγου της και τη σχετική αντιπροσώπευση των ανθολογημένων κριτικών. Ωστόσο, αναγνωρίζει ως βασικό κριτήριο για τη συμπερίληψη ενός κριτικού κειμένου στην ανθολογία του, το να αποτελεί πράγματι λογοτεχνική κριτική, δηλαδή το να διαθέτει αξιολογικό χαρακτήρα, να είναι εμπεριστατωμένη αξιολόγηση ενός έργου ως λογοτεχνήματος: «Από την άποψη αυτή, στην παρούσα ανθολογία δεν ανθολογούνται κείμενα περιγραφικά, ισοπεδωτικά, με συμβατικό περιεχόμενο, κείμενα φιλοφρονητικά, κείμενα αοριστόλογα ή που αρκούνται σε αδέσποτους αξιολογικούς αφορισμούς χωρίς επιχειρηματολογική τεκμηρίωση» (σ. 8).

Στέφανος Κωνσταντινίδης, Νομάδας Β΄Εκβάτανα

 

 

Αγάθη Γεωργιάδου*    

 

 

Νομάδας: Για τη σχέση που συνδέει τον άνθρωπο με την ιδιαίτερη πατρίδα του

 

 

Όταν έγραφε ο Καζαντζάκης την αυτοβιογραφία του, την ονόμασε Αναφορά στον Γκρέκο, απευθύνοντάς την στον μεγάλο κρητικό πρόγονό του, τον ξενιτεμένο πατριώτη του, τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο. Ο Στέφανος Κωνσταντινίδης απευθύνεται, παρόμοια, σε έναν άλλο μεγάλο, που κατέκτησε τον κόσμο, τον στρατηλάτη που περιπλανήθηκε στα βάθη της Ασίας και ίδεν άστεα και νόον έγνω, τον Αλέξανδρο. Ο ήρωάς του είναι κι αυτός ένας περιπλανώμενος, ένας Νομάδας. Έχει βέβαια σταθερό σημείο αναφοράς, που λειτουργεί ως πυξίδα, την πατρίδα του, το σπίτι του και μια μάνα που τον περιμένει. Η Πενταλιά, η μικρή πατρίδα του ήρωα, επανέρχεται συνεχώς στη σκέψη του, παρόλο που δεν τον κράτησε στη ζεστή, μυρωδάτη, αρωματισμένη από τις αμυγδαλιές, αγκαλιά της. Πατρίδα του έγινε ο κόσμος και δρόμος του η αναζήτηση της ψυχής του (Πού να βρω την ψυχή μου, το τετράφυλλο δάκρυ)…

Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΕΙΚΟΣΤΟΥ ΑΙΩΝΑ

 Ανθούλα Δανιήλ

Τα καλύτερα αποσπάσματα της θεωρητικής παραγωγής του αιώνα που πέρασε είναι συγκεντρωμένα στο ανθολόγιο που επιμελήθηκε ο γνωστός στην ελληνική επιστημονική κοινότητα Κ. Μ. Newton. Όπως μας πληροφορεί ο συντάκτης του προλόγου, καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης Αλέξης Καλοκαιρινός, τα κείμενα έχουν συντομευθεί από τον ανθολόγο, χωρίς όμως να χάσουν την «επιχειρηματολογική γραμμή» τους, να αλλοιωθεί το νόημά τους ή να μετακινηθεί το «νοηματικό βάρος» τους.
Το ενδιαφέρον για την κριτική αναζωπυρώθηκε το 1960-1970 με την εμφάνιση του δομισμού και μεταδομισμού, που αμφισβήτησαν την «ιστορικά προσανατολισμένη κριτική» καθώς και την αγγλοαμερικανική παράδοση της Νέας Κριτικής. Προβλήματα που είχαν πέσει στην αφάνεια επανέκαμψαν, νέες μορφές κριτικής εμφανίστηκαν με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί κρίση με συνακόλουθη την ανάγκη της επανατοποθέτησης στον χώρο, ενημέρωση πάνω στις νέες θεωρίες και αφετηρία νέων θεωρητικών αναζητήσεων. Το βιβλίο ωστόσο περιλαμβάνει και κείμενα παλαιότερα του 1960. Συνολικά περιλαμβάνει πενήντα τέσσερα κείμενα. Όσον αφορά τη συντόμευσή τους, ο συγγραφέας εξηγεί πως ολόκληρο το δοκίμιο παρουσιάζει δυσκολίες πρόσληψης, ενώ η συντόμευση έχει γίνει για να διευκολύνει τον μελετητή «να κατανοήσει ένα συγκεκριμένο επιχείρημα, για να πειστεί ή για να βρει λόγους να το αμφισβητήσει».
Το βιβλίο ανοίγει, μετά τον ενημερωτικό πρόλογο και την κατατοπιστική εισαγωγή του Newton. Το υλικό χωρίζεται σε δεκατέσσερα μέρη, στα οποία κατατάσσονται μελετητές και σχολές: ο Ρωσικός Φορμαλισμός και ο Δομισμός της Σχολής της Πράγας, η Νέα Κριτική και η Κριτική του Λήβις, η Ερμηνευτική, η Γλωσσολογική Κριτική, ο Δομισμός και η Σημειωτική, ο Μεταδομισμός, η Ψυχαναλυτική Κριτική, η Μαρξιστική και Νεομαρξιστική Κριτική, η Θεωρία της Πρόσληψης και η Κριτική της Αναγνωστικής Ανταπόκρισης, η Φεμινιστική Κριτική, ο Πολιτισμικός Υλισμός και Νέος Ιστορισμός, ο Νέος Πραγματισμός, ο Μεταμοντερνισμός, η Μεταποικιακή Κριτική.

Ενας ύμνος στη δημιουργικότητα

Βιστωνίτης Αναστάσης 

 Οι έξι διαλέξεις που έγραψε αλλά δεν πρόλαβε να δώσει ο Ιταλο Καλβίνο για το πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ με θέμα τις λογοτεχνικές αξίες που πρέπει πάση θυσία να διασωθούν στη νέα χιλιετία. 

Ο Ιταλο Καλβίνο στα έξι δοκίμια που απαρτίζουν τα «Αμερικανικά μαθήματα» έρχεται από το μέλλον προβάλλοντας στον 21ο αιώνα τις αξίες του παρελθόντος

Ιταλο Καλβίνο, Τα αμερικανικά μαθήματα. Εξι προτάσεις για τη νέα χιλιετία. Μετάφραση Μαρία Σπυριδοπούλου. Εκδόσεις Καστανιώτη, 2013. Ενα από τα κυριότερα γνωρίσματα των σημαντικών συγγραφέων είναι πως σου δίνουν την αίσθηση ότι έρχονται από το μέλλον.