Οι διανοούμενοι την εποχή μιας άλλης κρίσης

Καρασαρίνης Μάρκος  

Πνευματιστές, θεοσοφιστές και μάγοι στην Αθήνα του 1900

Πώς σε μια προηγούμενη εποχή κρίσης αξιών και μετάβασης σε νέα πρότυπα μια ομάδα νεορομαντικών ελλήνων διανοουμένων και καλλιτεχνών στράφηκε στα ανορθολογικά ευρωπαϊκά ρεύματα

Πνευματιστική συγκέντρωση στο σπίτι του σατιρικού ποιητή Γεωργίου Σουρή. Γύρω από το τραπεζάκι διακρίνονται, από αριστερά, οι Γεώργιος Σουρής, Μπάμπης Αννινος και Γεώργιος Δροσίνης. Ορθιοι δεξιά, ο Νικόλαος Επισκοπόπουλος και ο Ανδρέας Καρκαβίτσας

 

«Πνευματομανία, η προς το εκκαλείν πνεύματα εκ του Αδου κλίσις». Η έννοια που ο μεγάλος φιλόλογος Στέφανος Κουμανούδης καταγράφει στη «Συναγωγή νέων λέξεων», το λεξικό νεολογισμών που εκδίδεται το 1900, αποδίδει μια διαδεδομένη πανευρωπαϊκά συνήθεια των ανώτερων στρωμάτων η οποία μοιάζει στα τέλη του 19ου αιώνα να καταλαμβάνει την αθηναϊκή κοινωνία. «Οι αποτελούντες τον πνευματιστικόν κύκλον ήσαν άνθρωποι σοβαροί και φρόνιμοι», γράφει ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, «λόγιοι, ποιηταί, δημοσιογράφοι, καθηγηταί, ιατροί και εν γένει άνθρωποι με κάποιαν πνευματική ανάπτυξιν». Πράγματι, δεν ήταν λίγοι οι διανοούμενοι που δοκίμαζαν την επικοινωνία με το επέκεινα, έβρισκαν τη συγκρητιστική πρακτική της θεοσοφίας δόκιμη θρησκευτική αναζήτηση, διεύρυναν τη συνείδησή τους με μια δόση αποκρυφισμού ή δεν παρέλειπαν να παρευρεθούν σε μια τελετή υπνωτισμού. Κοινά νομίσματα όλα τα παραπάνω σε μια Ευρώπη όπου ο «μακρός 19ος αιώνας» πλησίαζε στο τέλος του αφαιρώντας από τις πρότερες ιδεολογικές σταθερές τα θεμέλια της βεβαιότητας, είχαν ήδη βρει τον δρόμο τους προς την Ελλάδα μέσω κυρίως ενός κύκλου νεορομαντικών διανοουμένων.

Κάποτε υπήρχε διάλογος και αντιπαράθεση, καθώς έτσι πηγαίνει μπροστά ο κόσμος. Σήμερα πλήθυναν οι οσφυοκάμπτες και στο χώρο της λεγόμενης διανόησης

Δημοκρατία ιδεών

Του ΚΩΣΤΑ ΓΕΩΡΓΟΥΣΟΠΟΥΛΟΥ

Περί πνευματικής ζωής ο λόγος πάλι. Οταν ο Ροΐδης κυκλοφόρησε την «Πάπισσα Ιωάννα», η πολεμική που ξέσπασε ήταν βίαιη. Ο ίδιος, αντιπαρατάσσοντας το βιτριολικό του χιούμορ, ανταπάντησε με τις περίφημες «Επιστολές ενός Αγρινιώτη». Η ζύμωση έφερε ένα μεγάλο αέρα πνευματικής ευφορίας στην εποχή του.

Οι περίφημες αντιπαραθέσεις, ανάμεσα στον Βερναρδάκη και στον Κόντο, δύο μεγάλους φιλολόγους με τελείως κάθετες ιδεολογικές θέσεις, βοήθησαν να προχωρήσει το θέμα της γλώσσας στη διαμάχη καθαρεύουσας-δημοτικής. Ο Ψυχάρης ήρθε σε πλήρη αντίθεση ακόμη και με τον Παλαμά, όταν ο δεύτερος, μαζί με τον Ξενόπουλο, αντέδρασε στην άλλη «καθαρεύουσα» που προωθούσε ο εκ Παρισίων γλωσσολόγος.
Με τα «Ορεστειακά» και τα «Ευαγγελικά» το γλωσσικό βγήκε στους δρόμους, έφτασαν οι αντίπαλες ομάδες (φοιτητές, καθηγητές, παλάτι, αστυνομία) ακόμη και σε ποινικά αδικήματα και σε νεκρούς. Αφού οι συντηρητικοί (και η φωτεινή πρωτοπορία των φοιτητών!!) απαιτούσαν με μαγκούρες και τούβλα η τραγωδία να παίζεται στο πρωτότυπο και να μείνει αμετάφραστη η Αγία Γραφή.