Ο νέος γλωσσικός κόσμος των social media, απειλή για την ελληνική γλώσσα ;

 Δέσποινα Δημά

«Κάθε νέα γενιά επαναστατεί με τον δικό της τρόπο, επιδιώκοντας να διαχωρίσει συνειδητά τη θέση της από τον κόσμο και τη γλώσσα των μεγάλων. Και η νεανική αργκό είναι μια μορφή κοινωνικής συμπεριφοράς», αναφέρει ο Χριστόφορος Χαραλαμπάκης, Ομότιμος Καθηγητής Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Από το λαγκάρω μέχρι το φλεξάρω, η Gen-Z έχει δημιουργήσει μια νέα γλώσσα που κυριαρχεί στα κοινωνικά δίκτυα, με το Tik Tok να διατηρεί την πρωτοκαθεδρία.

Γλώσσα - Αρχάγγελος Ρόδου - Το χωριό όπου μιλούν κυπριακά

Αρχάγγελος Ρόδου: Ο Αρχάγγελος έχει πάνω από 7.000 κατοίκους πληθυσμό και είναι το μεγαλύτερο χωριό της Ρόδου.
Βρίσκεται στη νότια πλευρά του νησιού σε απόσταση 28χλμ. από την πόλη της Ρόδου. Κτίστηκε τα μεσαιωνικά χρόνια σε... μακρινή απόσταση από την παραλιακή θέση, για να προστατεύει τους κατοίκους από τις πειρατικές επιδρομές.
Χαρακτηριστικό των κατοίκων είναι η προσήλωσή τους στις παραδόσεις. Ακόμη και σήμερα που η περιοχή έχει αναπτυχθεί τουριστικά και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα τουριστικά θέρετρα της Ρόδου, οι κάτοικοι διατηρούν ζωντανά τα ήθη και έθιμα των προγόνων τους, χωρίς να επηρεάζονται από το μοντέρνο τρόπο ζωής.

Ο Αρχάγγελος είναι ένα συναρπαστικό χωριό. Έχει πολλές δικές του παραδόσεις,και δική του ξεχωριστή διάλεκτο, η οποία ξεχωρίζει από οπουδήποτε αλλού στο νησί! Οι κάτοικοι του Αρχαγγέλου είναι επίσης διαφορετικοί σε πολλούς τρόπους από τους ανθρώπους που θα βρείτε σε άλλα μέρη του νησιού. Και ο λόγος;
Επειδή κατάγονται από την Κύπρο και έχουν φέρει μαζί τους τα κυπριακά ήθη και έθιμα, την κυπριακή νοοτροπία, αλλά προπάντων τη κυπριακή διάλεκτο την οποία έχουν διατηρήσει δια μέσου των αιώνων και την χρησιμοποιούν μέχρι και σήμερα. Όχι μόνο αυτό αλλά μάλιστα μιλούν ατόφια το παφίτικο κυπριακό ιδίωμα το οποίο χαρακτηρίζεται από τη τάση του να αφαιρεί φωνήεντα από τις λέξεις και τον τραχύ και βαρύ τρόπο ομιλίας.

Λήμματα

Βασίλης Παπαβασιλείου

Ιταλία. Πρωτοπορεί και πάλι. Ο λαός, με την ψήφο του, επιλέγει κωμικούς. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας πηγαίνει στο άλλο άκρο και συγκροτεί μια άτυπη «επιτροπή σοφών», στην οποία αναθέτει τη διατύπωση προτάσεων για την άρση του πολιτικού αδιεξόδου που αντιμετωπίζει η γειτονική χώρα. Η όλη μεθόδευση εγείρει ερωτήματα που έχουν ευρύτερο ενδιαφέρον, δεν αφορούν, κοντολογίς, μόνο τις περιπέτειες της ιταλικής χερσονήσου.

Λήμματα

 

Βασίλης Παπαβασιλείου  

 

Ανυπαρξία. Ο ελληνικός κλασικός πολιτισμός τής αποδίδει περίοπτη θέση στον κόσμο των αξιών. Σύμφωνα με τον Σοφοκλή («Οιδίπους επί Κολωνώ»), το καλύτερο είναι «να μην έχεις γεννηθεί». Κατά λογική συνεπαγωγή το αμέσως λιγότερο καλό είναι, άπαξ και την έχεις πατήσει και έχεις δει το φως, να πας μια ώρα γρηγορότερα από κει που ήρθες, δηλαδή στον αγύριστο. Το νεοελληνικό κράτος, πιστό σε όλες τις μεγάλες παραδόσεις της φυλής, τιμά εμπράκτως την ανυπαρξία. Πώς; Επιδοτώντάς την. Η μέθοδος εκτίθεται παρακάτω.

Λήμματα

 

Βασίλης Παπαβασιλείου

 

άνοιξη. Φέτος μας ήρθε χωρίς να έχει φύγει καθόλου. Μας στέρησε έτσι τη χαρά να γιορτάσουμε τον ερχομό της. Γιατί δεν μπορείς να γιορτάσεις τον ερχομό κάποιου όταν δεν έχεις κλάψει για το φευγιό του.

έκλειψη. Δεν αφορά μόνο τα ουράνια σώματα, τον Ηλιο και τη Σελήνη, αλλά και εποχές του χρόνου. Παράδειγμα, ο φετινός χειμώνας στο λεκανοπέδιο Αττικής ή, μάλλον, η απουσία του. Δικαιούμαστε να λέμε ότι η ανώτερη δύναμη (Θεός, καιρός κ.λπ.) που διαμορφώνει τις συνθήκες της ζωής μας συνέβαλε με τον τρόπο της στον περιορισμό των συνεπειών που προέκυψαν από την εξομοίωση της φορολογίας στο πετρέλαιο θέρμανσης με το πετρέλαιο κίνησης.

Λήμματα

 

Βασίλης Παπαβασιλείου

 

Αλογο. Βάλλεται αδίκως από τους Ελληνες, και ως τετράποδο και ως φιλοσοφική έννοια. Πρόκειται για αποθέωση της στρεψοδικίας και της αχαριστίας. Διότι, με την πρώτη σημασία της λέξης είναι προφανές ότι δεν ευθύνεται το ίδιο αν το κρέας του πουλήθηκε σαν χοιρινό ή βοδινό. Δεν έγινε μόνο του κιμάς και πήγε παρακάτω. Από την άλλη, ως έννοια, έχει προσφέρει ανυπολόγιστες υπηρεσίες στη δόμηση της ελληνικής αντοχής και της ομόλογης διάρκειας.

Λήμματα

Βασίλης Παπαβασιλείου 

 

Γκριλουσκόνι. Ο πρωτοσέλιδος τίτλος των «ΝΕΩΝ» (26/2/13) τα λέει όλα. Από τις ιταλικές κάλπες προέκυψε ένας θεός που υψώθηκε, σαν χαρταετός, στον ουρανό της Ευρώπης. Είναι ο θεός της αντιαρετής, ένα κράμα Σιληνού και Πάνα. Μας δείχνει το απαίσια κωμικό (δι)πρόσωπό του, μας θυμίζει μάλλον σατυρικό δράμα παρά κωμωδία και μας υποχρεώνει να κάνουμε μια αναδρομή.

Λήμματα

Του Βασίλη Παπαβασιλείου

 

ακίνητο. Ο ένας από τους δύο πυλώνες της σύγχρονης ελληνικής ιδεολογίας. Αντιστοιχεί στην εκπλήρωση της ευχής ή της προσδοκίας «να βάλεις ένα (δικό σου) κεραμίδι πάνω απ' το κεφάλι σου».

ακλόνητο. Ο έτερος πυλώνας της ίδιας ιδεολογίας. Αντιστοιχεί στον διορισμό στο ελληνικό Δημόσιο που συνεπάγεται μονιμότητα και, άρα, σε καθιστά ακλόνητο. Αμφότεροι οι πυλώνες πλήττονται καίρια από τις πολιτικές που προέκυψαν από τα Μνημόνια. Επομένως, τίθεται το ερώτημα: πώς θα ζήσουμε χωρίς (αυτούς τους) πυλώνες; Θα αλλάξουμε πυλώνες; Γίνεται αυτό;

Γλώσσα - Οι σημασιολογικές αποχρώσεις του ρήματος «κτυπώ»

Γιώργος Β. Γεωργίου
Η ελληνική γλώσσα, όπως συμβαίνει με όλες τις γλώσσες, αναπτύσσει ποικίλους σημασιολογικούς μηχανισμούς για να καλύψει τις επικοινωνιακές ανάγκες των μελών της γλωσσικής κοινότητας που την απαρτίζουν.
Έτσι, είτε εφευρίσκει νέες λέξεις, είτε διαφοροποιεί τη σημασία λέξεων από παλιότερες φάσεις της γλώσσας (επιφυλλίδες λ.χ. στην αρχαιότητα ήταν τα άχρηστα φύλλα του αμπελιού, που πετάγονταν για να μπορεί να μαζευτεί το σταφύλι προς τρύγηση· σήμερα οι επιφυλλίδες είναι σοβαρά άρθρα σε εφημερίδες που πραγματεύονται ένα συγκεκριμένο θέμα. Υπουργός στα Αρχαία Ελληνικά ήταν ο δούλος. Σήμερα ασφα λώς η λέξη έχει άλλο νόημα, πέρα από το τετριμμένο «δούλος του λαού»).

Ελλάδα - Ο πολιτισμός μας, η γλώσσα μας είναι ό,τι έχουμε

«Μόνο φως - τα χέρια μας»
Ιλιάδα, Ραψωδία Ο,
μετ.: Δ. Μαρωνίτης


Του Σταθη Λιβαθινου*
Αυτό το αναπάντεχο ξύπνημα της χώρας μας, σαν από εφιάλτη εν τω μέσω της νυκτός, παραήταν επώδυνο. Η χώρα παρουσίασε πυρετό, σπασμούς, έβγαλε αφρούς από το στόμα που γρήγορα έγιναν επιθανάτιος ρόγχος. Κι όμως, λίγο πριν, η χώρα είχε πέσει για ύπνο χαρούμενη, ξέγνοιαστη, όλο υποσχέσεις και λουλούδια και με ένα ατελείωτο νανούρισμα που ψιθύριζε πως η γιορτή δεν θα τελειώσει ποτέ... Ετσι κάπως βρεθήκαμε όλοι μαζί στη μέση του πουθενά. Ή, όπως λέει κι ο ποιητής, «σε δάσος σκοτεινό».

Ελλάδα - Λήμματα: Εισαγωγή, έθεση, θέση, Μεσαίων, τοπίο.

 

Βασίλης Παπαβασιλείου

 

Εισαγωγή. Το χειρόγραφο που έφθασε στα χέρια μας φέρει τον τίτλο «Χρονικόν Καινού Μεσαίωνος». Υπογράφεται, κατ' αναλογίαν προφανώς προς την ιστορική «Ελληνική Νομαρχία», από τον Ανώνυμο τον Τρισέλληνα. Υποθέτουμε ότι ο τριπλασιασμός της ιδιότητας του Ελληνα οφείλεται στους δύο αιώνες που πέρασαν από την εποχή της «Νομαρχίας» και, κυρίως αυτό, στην εμπειρία βίου στο πλαίσιο του νεοελληνικού κράτους.

Ελλάδα - Λήμματα - Αγγελία, αγωνιστής, ελίτ, Νταίζη.

Του Βασίλη Παπαβασιλείου

 

αγγελία. Ενόψει εορτών η στήλη αφιερώνεται σήμερα στα βιβλία. Πρόκειται για εκδόσεις που θα κυκλοφορήσουν μέσα στον επόμενο μήνα.

αγωνιστής. Αυτό είναι το επάγγελμα του κεντρικού ήρωα του μυθιστορήματος «Μήτσος ο μικροπρεπής - Η περήφανη απάντηση» που υπογράφει ο πρωτοεμφανιζόμενος συγγραφέας Γιώργος Αντιμονίδης. Ο Μήτσος γεννήθηκε και μεγάλωσε στους κόλπους μιας οικογένειας που περιλάμβανε τρεις γενιές αγωνιστών. Ο ίδιος, παιδί της Μεταπολίτευσης, είπε να κάνει την οικογενειακή ιδιότητα επάγγελμα καθότι «αυτήν τη μετάλλαξη την ευνοούσαν, αν δεν την επέβαλαν, οι νέες συνθήκες».

Τη γλώσσα μου έδωσαν ελληνική...

Βασιλική Καράμπαλη

... Και να, που ερχόμαστε τώρα να γράφουμε στα greeklish. στη μόδα του iPhone και του BlackBerry, του Facebook και του Skype. και τι θα πείραζε να γράφουμε στα ελληνικά; Γιατί θα πρέπει να υποτάξουμε τη γλωσσική παράδοση ετών και να μαζοποιηθούμε;

Έχουμε ελληνικές γραμματοσειρές και μπορούμε, αξιοποιώντας το διαδίκτυο και τα ηλεκτρονικά μέσα, να τις χρησιμοποιούμε. Άλλωστε, οι γραμματοσειρές αυτές έχουν το προτέρημα να δίνουν την εικόνα της λέξης, το οπτικό ίνδαλμα και να μας συμφιλιώνουν με την ορθογραφία και τη σημασία της. Εισερχόμαστε εκούσια σε μονοπάτια γλωσσικής αλλοίωσης, γκρινιάζοντας ταυτόχρονα για την «Ελλαδίτσα» μας που χάνεται...

Λήμματα - Ανάθεμα, απροσωπεία, παράπονο, συμπτώσεις, υστερόγραφο

Βασίλης Παπαβασιλείου

Ανάθεμα. Καλώς ή κακώς, εξαπολύεται πανταχόθεν κατά του πελατειακού κράτους. Κι όμως. Εδώ έχουμε να κάνουμε με ένα καθεστώς στοργής και προστασίας που απέχει παρασάγγας από την ψυχρότητα των κλασικών πολιτειακών μορφωμάτων. Πρόκειται για ένα είδος θεσμοθετημένης «φιλανθρωπίας», για μια πολιτεία αγάπης. Μόνο που: 1) Αυτή η φιλανθρωπία υλοποιείται με ξένα λεφτά, δηλαδή του Δημοσίου (που στην Ελλάδα, κατά τον Παπαδιαμάντη, δεν είναι κανενός, αφού είναι όλων μας, πλην, θα προσθέταμε εμείς, των φοροφυγάδων) και, εν ανάγκη, με δανεικά.

Λήμματα - αγραμματοσύνη, αίνιγμα, αυτοφτιαγμένος, δανειστές, επιπόλαιοι, νόμισμα, προτεστάντες, ταυτότητα, υπόδυση.

Του Βασίλη Παπαβασιλείου

 

 

αγραμματοσύνη. Ισχυρό κίνημα. Στις τάξεις του ξεχωρίζουν δύο ομάδες: οι επαρκώς και οι ανεπαρκώς αγράμματοι. Αυτές συγκρότησαν το μέτωπο εναντίον των φθόγγων και υπέρ των φωνηέντων που μας δρόσισε το φετινό καυτό καλοκαίρι και επανεμφανίστηκε σεπτεμβριάτικα με αφορμή την έναρξη του νέου σχολικού έτους.

Εχουν τα Ελληνικά μέλλον;

Του Χρήστου Xωμενίδη*
Το σύνδρομο του «έθνους εν κινδύνω» διατρέχει, για να μην πω καθορίζει, την Ιστορία μας. Το βρίσκεις σε εμβληματικές φράσεις -«όλα τα θεριά πολεμούν να μας φάνε και δεν μπορούνε»- σε στίχους σπουδαίων ενίοτε τραγουδιών -«η Ελλάδα που αντιστέκεται, η Ελλάδα που επιμένει»- ακόμα σε λαϊκές, παλαιότερα, λιθογραφίες, όπου η δύστηνος πατρίς εικονιζόταν καρφωμένη στον σταυρό και οι εχθροί, πρώην προστάτες-δήθεν φίλοι της, την τρυπούσαν με τη λόγχη, την κέρναγαν χολή και ξίδι… Σε εποχές ευμάρειας και κοινωνικής γαλήνης, το σύνδρομο του «έθνους εν κινδύνω» κάπως κατευνάζεται. Σε περιόδους αντιθέτως κρίσης, παροξύνεται.

Το αλάτι: το «ψυγείο» της αρχαιότητας. Ιστορία και ετυμολογία της λέξης.

γράφει ο Γιώργος Δαμιανός

Αλάτι (χλωριούχο νάτριο, NaCl )
Η αρχαία ελληνική λέξη «ο άλς» ( γεν. του άλατος) δεν πρέπει να συγχέεται με το « η άλς», γεν. της αλός (: η θάλασσα), αν και αυτές οι δύο λέξεις ανήκουν στην ίδια οικογένεια. Από το θέμα αλ. παρήχθησαν οι λέξεις: θάλασσα, αλιεύς, Άλιμος, αλυκή, άλμη, αιγιαλός (> μεσ. : γιαλός), παραλία, Αγχίαλος, Αλόνησος και πολλές άλλες. Με την ίδια ρίζα πέρασε και στα λατ.: als, ιταλ. :sale, γαλλ. :sel, αγγλ.: salt, γερμ.:salz
Χωρίς το χλωριούχο νάτριο ο άνθρωπος δε θα μπορούσε να ζήσει. Το αλάτι μπορεί να είναι είτε ορυκτό, είτε θαλασσινό. Το θαλασσινό αντλείται, με εξάτμιση, από τις αλυκές. Γνωστές στην αρχαιότητα ήταν οι αλυκές της Αναβύσου, της Βραυρώνας, των Μεγάρων. Σήμερα, λειτουργούν και στην Καλλονή, Πολυχνίτου (Λέσβος), Κίτρους ( Πιερίας), Μεσολόγγι, Λευκάδα, Μήλο.

Η γλώσσα στοιχείο ταυτότητας και εθνικής επιβίωσης

Περί προστασίας της ελληνικής γλώσσας

Της Μαρίας Κ. Χατζηνικόλα*

Ο Γιώργος Σεφέρης είπε: «Ο Θεός μάς χάρισε μία γλώσσα ζωντανή, εύρωστη, πεισματάρα και χαριτωμένη, που αντέχει ακόμη, μολονότι έχουμε εξαπολύσει όλα τα θεριά για να τη φάνε, έφαγαν όσο μπόρεσαν, αλλά απομένει η μαγιά. Έτσι θα ’λεγα, παραφράζοντας τον Μακρυγιάννη. Δεν ξέρω πόσο θα βαστάξει ακόμη αυτό. Εκείνο που ξέρω είναι ότι η μαγιά λιγοστεύει και δε μένει πια καιρός για να μένουμε αμέριμνοι. Δεν είναι καινούργια τα σημεία που δείχνουν πως αν συνεχίσουμε τον ίδιο δρόμο, αν αφεθούμε μοιρολατρικά στη δύναμη των πραγμάτων, θα βρεθούμε στο τέλος μπροστά σε μια γλώσσα εξευτελισμένη, πολύσπερμη και ασπόνδυλη» (Η γλώσσα στην ποίησή μας, Α.Π.Θ., 1965).
Τα λόγια αυτά μοιάζουν προφητικά, καθώς σήμερα στην εποχή της κυριαρχίας των ΜΜΕ, της κινητής τηλεφωνίας και του Διαδικτύου, όπου δεσπόζουν τα λεγόμενα «γκρίκλις», η ελληνική γλώσσα κινδυνεύει περισσότερο παρά ποτέ. Στην Κύπρο -όπου τα αποικιακά κατάλοιπα καλά κρατούν- καθώς η αγγλομάθειά μας υπερισχύει της ελληνικής χρήσης της γλώσσας σε ουκ ολίγες περιπτώσεις (δες εστιατόρια, χώρους αναψυχής κ.ά.). Επίσης, μέσα από τη σχολική εμπειρία εύλογα διαπιστώνεται η περιορισμένη έως και λειψή χρήση της γλώσσας: πολλοί μαθητές έχουν δυσχέρεια στο να συντάξουν μια ορθά δομημένη πρόταση (με ρήμα, υποκείμενο κ.ο.κ). Μεγάλο ποσοστό μαθητών έρχεται από το δημοτικό αναλφάβητο και η δυστοκία στη χρήση της γλώσσας συνεχίζεται στη Μέση Εκπαίδευση.

Τι θα έλεγε ο Πλάτωνας για τα greeklish;

Ελένη Νικολαϊδου*

Η προέκταση του χεριού των μαθητών είναι το κινητό τους. Πάρτε τους το κινητό και προκαλέστε τη νέα επανάσταση. Σαφέστατα και ορθώς απαγορεύεται το κινητό στην τάξη. Σαφέστατα, επιμόνως και χωρίς αιδώ τα κινητά χρησιμοποιούνται μέσα στην τάξη, κατά κόρον. Ποιος 40άρης ή 50άρης δάσκαλος ή καθηγητής θα προλάβει τον 14χρονο πιτσιρικά; Κρυμμένο το κινητό μέσα στα πόδια ή στην πάνινη κασετίνα που βολεύει μια χαρά για να φαίνεται, κρυμμένο ανάμεσα στα στυλό, αν έρχεται μήνυμα ή κλήση. Τα sms δίνουν και παίρνουν. Οι ταχύτητες είναι εκπληκτικές, τυφλό σύστημα και καμία αγωνία ορθογραφίας μιας και το κείμενο είναι σε greeklish.

Η ελληνική γλώσσα

ΕΦΗΜΕΡΑ

Διαπιστευτήρια στον Αρχιεπίσκοπο

Της Χρυστάλλας Χατζηδημητρίου

 
ΠΡΙΝ λίγες μέρες εκκενώθηκε το ΡΙΚ γιατί κάποιος τηλεφώνησε και είπε πως υπάρχει βόμβα στο ίδρυμα η οποία τοποθετήθηκε γιατί τελευταία, μέσα από προγράμματα, γίνεται προσπάθεια καθιέρωσης της κυπριακής διαλέκτου ώστε να αποκοπούμε από τις ελληνικές μας ρίζες. Σαν παράδειγμα, ο διαμαρτυρόμενος φαρσέρ ανέφερε δύο προγράμματα. Τις «Πατάτες αντιναχτές» και το «Ομιλείτε κυπριακά». Προχθές ο Αρχιεπίσκοπος είπε περίπου τα ίδια, επικρίνοντας το Υπουργείο Παιδείας πως «επιχειρεί την αποκοπή της Παιδείας από τον ελληνισμό και τις ελληνικές της ρίζες». Σε εγκύκλιό του μάλιστα, ο Αρχιεπίσκοπος υποστηρίζει ότι επιχειρείται δημιουργία κυπριακής συνείδησης και το γλωσσικό ιδίωμα της Κύπρου να παρουσιασθεί ως κυπριακή γλώσσα και κάλεσε τον υπουργό Παιδείας «να παραμείνει φρουρός της ελληνικής Παιδείας, όπως καθορίζει το Σύνταγμα». Κάποιος μαθητής θα απαντούσε στον Αρχιεπίσκοπο, στη δική του διάλεκτο: κούλαρε, αποδεικνύοντας ότι η ελληνική γλώσσα, την οποία -η αλήθεια να λέγεται- δεν μάθαμε ποτέ να μιλούμε σωστά και με ευφράδεια, δεν κινδυνεύει από δυο προγράμματα του ΡΙΚ και δυο βιβλία που εκδόθηκαν στην Κύπρο (αν αυτά εννοεί ο Αρχιεπίσκοπος), όπως δεν κινδύνευε τόσα χρόνια με τα κυπριώτικα σκετς.