Γιάννης Κιουρτσάκης: «Ο εκπατρισμός είναι η μοίρα του Έλληνα»

Η σχέση Ελλάδας και Δύσης απασχολεί τον Γιάννη 

Κιουρτσάκη τόσο στο δοκιμιακό όσο και στο πεζογραφικό

του έργο, που μεταφράστηκε στη Γαλλία

Της ΛAMΠΡΙΝΗΣ ΚΟΥΖΕΛΗ

«Το Δίκωλον», με αυτόν τον μάλλον ανοίκειο τίτλο κυκλοφόρησε εφέτος στη Γαλλία το αυτοβιογραφικό πεζογράφημα του Γιάννη Κιουρτσάκη «Σαν μυθιστόρημα» (Κέδρος, 1995). Το περιεχόμενο της λέξης, η οποία προέρχεται από τη λαϊκή παράδοση, εξηγεί στο κείμενο ο συγγραφέας, δίνοντας μια αλληγορική περίληψη της ιστορίας που θα αφηγηθεί: «Στριφογύριζε πάλι στο μυαλό μου η εικόνα του Δίκωλου: του προσώπου με το διπλό σώμα, στο λαϊκό θέατρο του παλιού ποντιακού καρναβαλιού του Δωδεκάμερου, το οποίο κουβαλάει μόνιμα στη ράχη του το σώμα του νεκρού αδερφού του». Με τον ίδιο τρόπο ο αφηγητής της ιστορίας, ο Γιάννης, αισθάνεται πως κουβαλά στην πλάτη του το νεκρό σώμα του μεγαλύτερου αδελφού του Χάρη, που αυτοκτόνησε σε ηλικία 26 ετών ένα βράδυ του Γενάρη εκπατρισμένος στις Βρυξέλλες εξαιτίας μιας ερωτικής απογοήτευσης.

Ο αφηγητής αποπειράται να γράψει ένα βιβλίο για τον νεκρό αδελφό και καταλήγει να γράφει ένα βιβλίο για τον εαυτό του, για τις οικογενειακές σχέσεις, για τα παιδικά χρόνια στην Ελλάδα των δεκαετιών του '50 και του '60. Απεκδύεται το προσωπικό εγώ και μέσα από τη φωνή του Άλλου, του νεκρού, μιλά για την ελληνική κατάσταση και την ευρωπαϊκή εμπειρία, για τη μαθητεία στη γραφή, για την ενηλικίωση του λογοτέχνη.

Την ελληνική έκδοση είχε δεξιωθεί με εγκωμιαστικά σχόλια η κριτική και το βιβλίο, το πρώτο της αυτοβιογραφικής τριλογίας «Το ίδιο και το άλλο», τιμήθηκε με το Βραβείο μυθιστορήματος του περιοδικού «Διαβάζω» το 1996.

Δεκαέξι χρόνια μετά την πρώτη του κυκλοφορία, το «Le Dicôlon» (εκδόσεις Verdier, 2011, μετάφραση Ρενέ Μπουσέ) είχε θερμή υποδοχή και από το γαλλικό κοινό: «Ένα δυνατό και προφητικό μυθιστόρημα που πρέπει να διαβάσουμε για να ξεπεράσουμε όλες τις επιφανειακές αναλύσεις για την περιβόητη "ελληνική κρίση"», γράφει η Φλοράνς Νουαβίλ, σε πρόσφατο δημοσίευμα στην εφημερίδα «Le Monde».

«Μια οδύσσεια προς τη χαμένη παιδική ηλικία … Μια παραβολή για τη μοίρα της Ελλάδας που διχάζεται ανάμεσα στο μυθικό της παρελθόν και στην επιθυμία της να ενταχτεί σε μια Ευρώπη που την αγνοεί και την περιφρονεί … Τα σημερινά δραματικά γεγονότα επιβεβαιώνουν τις αναλύσεις του βιβλίου», έγραψε ο Αντρέ Κλαβέλ, στο περιοδικό «Lire» τον περασμένο Απρίλιο.

Η φιγούρα του Δικώλου έχει δώσει αφορμή για πολλές ερμηνείες: συμβολίζει την Ελλάδα που κουβαλά την Ευρώπη, την Ευρώπη που κουβαλά την Ελλάδα, την Ελλάδα που κουβαλά ως νεκρό το βάρος του παρελθόντος της. «Σήμερα οι Ευρωπαίοι αισθάνονται ως βάρος την Ελλάδα», λέει ο γαλλοσπουδασμένος και γαλλοθρεμμένος Κιουρτσάκης, ο οποίος πιστεύει ότι η ελληνική κατάσταση εμπεριέχει ένα στοιχείο πρωτοπορίας για όσα συμβαίνουν σήμερα με την έννοια ότι «μέσα από τη δική μας ακραία κατάσταση φαίνεται ποια είναι η Ευρώπη».

Τελικά, μήπως η κρίση ερέθισε την περιέργεια της Ευρώπης για την Ελλάδα και το κέρδος αποκομίζει η σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία, όπως σε άλλες δύσκολες εποχές, με πιο πρόσφατο παράδειγμα τη δικτατορία; ρωτήσαμε τον συγγραφέα. «Πιθανώς, αλλά είμαι απαισιόδοξος», απαντά. «Η Ευρώπη σήμερα σκέφτεται με όρους οικονομίστικους. Την εποχή της δικτατορίας ένιωθαν το δράμα της Ελλάδας, σήμερα λίγοι συμπάσχουν. Οι Ευρωπαίοι δεν είναι ανοιχτοί στον κόσμο όπως τότε, κλείνονται στον εαυτό τους, δείτε το ρεύμα προς τα ακροδεξιά κόμματα, τους εθνικούς εγωισμούς».

Ποιο είναι το δέλεαρ του βιβλίου για τον ευρωπαίο αναγνώστη; «Οι διαχρονικοί προβληματισμοί για την Ελλάδα και τη Δύση, που κάνουν το βιβλίο επίκαιρο στην παρούσα συγκυρία και προφητικό, και η οικουμενικότητα της ιστορίας», υποστηρίζει ο συγγραφέας. Ο τρόπος με τον οποίο ανταποκρίθηκαν κριτικοί και κοινό στη Γαλλία μοιάζει, λέει ο Κιουρτσάκης «με την ανακάλυψη μιας άγνωστης ηπείρου, μιας Ελλάδας ανοίκειας, διαφορετικής από την κλισαρισμένη εικόνα του "Ζορμπά", η οποία έχει κοινά στοιχεία με τη δική τους σημερινή μοίρα, στοιχεία τα οποία είναι σαφώς ελληνικά αλλά αγγίζουν τη δυτική πραγματικότητα. Η αφήγηση, που παρουσιάζει τη ζωή της μεσοαστικής μεταπολεμικής Ελλάδας και όχι της αγροτικής, βρίσκεται πιο κοντά στην αστική εμπειρία της Ευρώπης».

Για τον νέο έλληνα αναγνώστη το βιβλίο διατηρεί το ενδιαφέρον του «διότι ασχολείται με το θέμα του εκπατρισμού -όχι από την πλευρά της οικονομικής μετανάστευσης αλλά του εκπατρισμού των αστών-, θέμα διαχρονικό σε όλη την ιστορία της νεότερης Ελλάδας. Ας θυμηθούμε τον Σολωμό και τον Κοραή, πριν καν από την Επανάσταση, οι οποίοι βλέπουν την Ελλάδα μέσα από την Ευρώπη». Η μοίρα του ανθρώπου που φεύγει είναι το καυτό ζήτημα των ημερών. «Το βιβλίο διηγείται τη δική μας περιπέτεια», του είπαν στις βιβλιοπαρουσιάσεις στη Γαλλία νέοι που έχουν φύγει από την Ελλάδα αλλά δεν μπορούν να γυρίσουν πίσω. «Το μυθιστόρημα αφηγείται τον αδύνατο νόστο», λέει ο συγγραφέας, «αλλά δίνει ελπίδα κλείνοντας». Αφήγηση η οποία συγκλίνει προς το κοινό θεματικό κέντρο των ευρωπαϊκών λογοτεχνιών σήμερα, που αφηγούνται «το δράμα μιας Ευρώπης που έχει χάσει το νόημά της».

Πηγή: Το Βήμα

Δημοσιεύτηκε στις 16/07/2011