Το «χαμένο» Τετράδιο του Αντόνιο Γκράμσι

Ενα αίνιγμα που προκαλεί συζητήσεις

Σάκης Μαλαβάκης 

 

Ο Αντόνιο Γκράμσι, συνιδρυτής του Ιταλικού ΚΚ τον Ιανουάριο του 1921, θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους ανανεωτές της μαρξιστικής σκέψης τον 20ό αιώνα

Επειτα από την οριστική καταδίκη του σε φυλάκιση είκοσι ετών από το φασιστικό καθεστώς του Μουσολίνι τον Ιούνιο του 1928 και έχοντας ήδη περάσει δύο χρόνια σε διάφορες φυλακές της χώρας, ο Αντόνιο Γκράμσι μεταφέρεται στη φυλακή του Τούρι, στην περιφέρεια του Μπάρι. Εκεί, και παρ' όλο που κατά τη διάρκεια της δίκης του ο δημόσιος κατήγορος είχε τονίσει πως «πρέπει να εμποδίσουμε αυτό το μυαλό να λειτουργεί για είκοσι χρόνια», ο μαρξιστής στοχαστής και συνιδρυτής του Κομμουνιστικού Κόμματος της Ιταλίας προμηθεύεται τα απαραίτητα εργαλεία - μερικά τετράδια και στιλό - για να συνεχίσει το έργο του. Και αρχίζει να συγγράφει τα περίφημα «Τετράδια της φυλακής», μια συλλογή από σκέψεις του αναφορικά με την πολιτική, την ιστορία, τον πολιτισμό, την κοινωνία και τη λογοτεχνία. Εως τη στιγμή που η ήδη καταπονημένη υγεία του τον προδίδει και καταρρέει. Το 1935 μεταφέρεται σε κλινική της Ρώμης βαριά άρρωστος. Δύο χρόνια αργότερα, στις 27 Απριλίου του 1937, θα πεθάνει στην ίδια κλινική από εγκεφαλική αιμορραγία. Ηταν 46 ετών.  

Ο Αντόνιο Γκράμσι είναι νεκρός. Υπεύθυνος για τα πολύτιμα Τετράδιά του είναι ο άνθρωπος που του συμπαραστάθηκε περισσότερο από κάθε άλλον κατά τη διάρκεια της πολυετούς φυλάκισής του, η αδελφή της γυναίκας του, Τάνια Σουχτ. Στις 25 Μαΐου του 1937, σχεδόν έναν μήνα έπειτα από το θάνατό του, η Σουχτ, σ' ένα γράμμα της προς την υπόλοιπη οικογένεια αναφέρει πως «τα Τετράδια του Αντόνιο είναι συνολικά ΧΧΧ κομμάτια…». Αν σ' αυτά τα τριάντα Τετράδια που συνέγραψε ο Γκράμσι από το 1929 έως και το 1935, προστεθούν και οι τέσσερις μεταφραστικές του ασκήσεις, τότε τη στιγμή του θανάτου του στη Ρώμη υπήρχαν τριάντα τέσσερα Τετράδια. Σήμερα, το Ιδρυμα Γκράμσι έχει στην κατοχή του τριάντα τρία Τετράδια, είκοσι εννιά εκ των οποίων έχουν περιεχόμενο ιστορικό - πολιτικό - θεωρητικό. Ποια η τύχη αυτού του τριακοστού - ΧΧΧ, σύμφωνα με τη Σουχτ - Τετραδίου;   

Ο καθηγητής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Παλέρμο και διακεκριμένος μελετητής του έργου του Αντόνιο Γκράμσι, Φράνκο Λο Πιπάρο, αναρωτιέται μήπως μπορεί να γίνει λόγος για ένα «χαμένο», για ένα «κρυμμένο» Τετράδιο του ιταλού πολιτικού. Εχοντας συγγράψει ήδη ένα βιβλίο - «Οι δύο φυλακές του Γκράμσι, ο φασιστικός εγκλεισμός και ο κομμουνιστικός λαβύρινθος», (βραβείο Viareggio 2012) - στο οποίο αναφερόταν σ' αυτό το «χαμένο» Τετράδιο, ο Λο Πιπάρο επανεξετάζει το ζήτημα στο νέο του βιβλίο που μόλις κυκλοφόρησε στην Ιταλία προκαλώντας ποικίλες αντιδράσεις.   

Μέσω μιας ενδελεχούς - φιλολογικής, ιστορικής, γλωσσολογικής καλλιγραφικής και φωτογραφικής - έρευνας για την τύχη του συνόλου των Τετραδίων, ο Λο Πιπάρο συμπεραίνει ότι το χαμένο Τετράδιο του Γκράμσι, ίσως το τελευταίο που έγραψε, ίσως και κατά τη διάρκεια της νοσηλείας του στην κλινική της Ρώμης, το απέκρυψαν δύο από τους πιο κοντινούς του ανθρώπους, ο εξόριστος την εποχή εκείνη επικεφαλής των ιταλών κομουνιστών Παλμίρο Τολιάτι και ο διακεκριμένος καθηγητής Οικονομίας στο Κέμπριτζ και πράκτορας της Κομιτέρν Πιέρο Σράφα. Ο λόγος; Είναι πολύ πιθανό το συγκεκριμένο Τετράδιο, υποστηρίζει ο συγγραφέας, να εμπεριείχε θέσεις και απόψεις πολιτικά επικίνδυνες. Τα ερωτήματα τα οποία θέτει - σε ποιους παρέδωσε τα Τετράδια η Τάνια Σουχτ; Πότε και πώς έφτασαν από την Ιταλία στην ΕΣΣΔ και έπειτα από την ΕΣΣΔ στην Ιταλία; Γιατί οι μαρτυρίες αναφορικά με τον συνολικό αριθμό τους εξακολουθούν  να αποκλίνουν; Ποιο είναι το περιεχόμενο του «χαμένου» Τετραδίου; Χρειάστηκε να διαφυλαχτεί και να μη δημοσιευτεί γιατί καταδίκαζε τον φασισμό με τρόπο επικίνδυνο για το Κόμμα; Ή μήπως κατέκρινε τον σοβιετικό κομμουνισμό και τον σταλινισμό; Μήπως προέτρεπε σε μια νέα πολιτική κίνηση; Μήπως ο Γκράμσι ήταν έτοιμος για μια πολιτική ριζοσπαστική στροφή; - παρ' όλο που δεν μπορούν να απαντηθούν άμεσα, σίγουρα εγείρουν το ενδιαφέρον.

Ο Τζουζέπε Βάκα, πρόεδρος του Ιδρύματος Γκράμσι που έχει ήδη συγκροτήσει πριν από την έκδοση του συγκεκριμένου βιβλίου επιτροπή που εξετάζει το ζήτημα, εμφανίζεται επιφυλακτικός. Θεωρεί την υπόθεση του Λο Πιπάρο παρατραβηγμένη. Ομως σε συνέντευξη που παραχώρησε στις αρχές του μήνα στη «Repubblica», δήλωσε πως πριν από την ολοκλήρωση της έρευνας δεν μπορεί να αποκλείσει κανένα ενδεχόμενο. Παραδέχεται ότι το μυστήριο του «χαμένου» Τετραδίου δεν τον είχε απασχολήσει ιδιαίτερα και τονίζει ότι «η υπόθεση ενός Γκράμσι που απαρνιέται την κομμουνιστική πίστη» τού φαίνεται ελάχιστα πιθανή. Την ίδια στιγμή, ο Φράνκο Λο Πιπάρο αναγνωρίζει πως κινείται βασιζόμενος περισσότερο σε ενδείξεις παρά σε αποδείξεις ακολουθώντας μια πορεία που διανοίγεται μέσω της «λογικής φαντασίας» - υποθέσεις που στηρίζονται σε επιχειρήματα τα οποία βασίζονται σε στοιχεία πραγματικά. Και η συζήτηση, ή μάλλον η πολεμική, συνεχίζεται.