Είμεθα κράτος αποτυχημένον

Του Χ. Ι. ΠΟΛΥΧΡΟΝΙΟΥ

Ο όρος «αποτυχημένο κράτος» επινοήθηκε από πολιτικούς επιστήμονες προκειμένου να αναφερθούν σε εκείνες τις χώρες (κυρίως στην Αφρική, την Ασία και τη Λατινική Αμερική) όπου η εσωτερική βία έχει οδηγήσει στην κατάρρευση του κρατικού συστήματος σε βαθμό που οι κυβερνητικές αρχές είναι ανήμπορες να προσφέρουν ασφάλεια, ιατρική περίθαλψη, κοινωνικές υπηρεσίες κ.λπ.2.

 
  Ελλάδα 2013: μείωση ΑΕΠ 20%, ανεργία 26%, παιδική φτώχεια 34% και σε πλήρη κατάρρευση Παιδεία, Υγεία, μισθοί, κοινωνική συνοχή. Και από την άλλη, άκρατη φοροδιαφυγή, βία ρατσιστική, ανύπαρκτη ισονομία. Μίλησε κανείς για «αποτυχημένο κράτος»; (φωτ. Reuters) Η αδυναμία ελέγχου των συνόρων και η διόγκωση της εγκληματικής βίας θεωρούνται, επίσης, χαρακτηριστικά ενός αποτυχημένου κράτους.
Τα τελευταία χρόνια, ο όρος «αποτυχημένο κράτος» έχει αποκτήσει μια νέα διάσταση καθώς χρησιμοποιείται επίσης για χώρες όπου επικρατεί μαζική διαφθορά, έλλειψη διαφάνειας, αδυναμία συλλογής φόρων, δραστική μείωση του ακαθάριστου εθνικού προϊόντος (ΑΕΠ), ακόμη και για μια κατάσταση όπου οι πολίτες υποβάλλονται σε οικονομικό σοκ.
Δύσχρηστος όρος

Για πολλούς αναλυτές, ο όρος «αποτυχημένο κράτος» δεν είναι ιδιαίτερα χρήσιμος ακριβώς για τους παραπάνω λόγους, επειδή, δηλαδή, αναφέρεται σε μεγάλη σειρά χαρακτηριστικών στοιχείων της (δυσ)λειτουργίας του κράτους που υποθετικά ακυρώνει οποιαδήποτε αναλυτική χρησιμότητα μπορεί να έχει ένας «επιστημονικός» όρος.
Για άλλους, κυρίως για εκείνους που προέρχονται από το λεγόμενο ριζοσπαστικό χώρο της πολιτικής ανάλυσης, ο όρος «αποτυχημένο κράτος» δεν είναι απλώς ασαφής και αμφιλεγόμενος, αλλά θεωρείται ότι χρησιμεύει ως ιδεολογικό/προπαγανδιστικό εργαλείο για ξένες επεμβάσεις στις εσωτερικές υποθέσεις μιας χώρας. Με άλλα λόγια, είναι ένας μετα-αποικιακός όρος για τη συνέχιση των ιμπεριαλιστικών φιλοδοξιών εκ μέρους των Ηνωμένων Πολιτειών και διεθνών οργανισμών, όπως το ΝΑΤΟ.3
Παρά τις διάφορες ενστάσεις σχετικά με την αναλυτική χρησιμότητά του, ο όρος «αποτυχημένο κράτος» δεν είναι ούτε λιγότερο ούτε περισσότερο «επιστημονικός» από ό,τι είναι οι περισσότεροι όροι που χρησιμοποιούνται στις κοινωνικές επιστήμες. Οσον αφορά το ενδεχόμενο να χρησιμοποιείται ως ιδεολογικό εργαλείο, είναι γεγονός ότι κράτη όπως η Σομαλία, το Κονγκό, το Αφγανιστάν, το Σουδάν, το Μάλι, το Τσαντ μαστίζονται από εμφύλιους πολέμους, οι οποίοι συχνά συντηρούνται από μεγάλες ξένες δυνάμεις, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγεται πλέον και η Κίνα. Οι πληθυσμοί αυτών των χωρών βιώνουν φρικτές κοινωνικές συνθήκες, που συχνά ξεπερνούν τα όρια της αθλιότητας. Ωστόσο, η εμπειρική περιγραφή της εσωτερικής κατάστασης αυτών των χωρών ως αποτυχημένα κράτη είναι το λιγότερο σημαντικό από τα προβλήματα που έχουν να αντιμετωπίσουν οι εν λόγω χώρες.
Με δεδομένο το γεγονός ότι οποιαδήποτε προσπάθεια μοντελοποίησης των κοινωνικών επιστημών και των όρων που χρησιμοποιούν οι κοινωνικοί επιστήμονες στα πρότυπα των θεωρητικών και επιστημολογικών βάσεων των φυσικών επιστημών είναι καταδικασμένη να αποτύχει, ο όρος «αποτυχημένο κράτος» αποτελεί σε γενικές γραμμές έναν ευρηματικό τρόπο για τον εντοπισμό των αποτυχημένων διαστάσεων στη λειτουργία ενός κράτους. Στο πλαίσιο αυτό, η χρήση του όρου δεν υποδηλώνει κάποια μορφή διχοτομίας ανάμεσα σε «αποτυχημένα» και «μη αποτυχημένα» κράτη και ούτε πρέπει να εκλαμβάνεται υποχρεωτικά ως περιγραφή μιας κατάστασης στο εσωτερικό μιας χώρας όπου επικρατούν χάος και αναρχία. Αυτό μπορεί να ισχύει ή να μην ισχύει.
Για παράδειγμα, στα μέσα της προηγούμενης δεκαετίας, ο Νόαμ Τσόμσκι αναφέρθηκε σε τρία χαρακτηριστικά που διέπουν ένα «αποτυχημένο κράτος»: (α) στην ανικανότητά του να προστατέψει τους πολίτες, (β) στην πεποίθησή του ότι είναι υπεράνω της εγχώριας νομοθεσίας και του διεθνούς δικαίου και (γ) στην ύπαρξη σημαντικού δημοκρατικού ελλείμματος. Κάνοντας χρήση αυτών των χαρακτηριστικών αναφορικά με τον τρόπο λειτουργίας του αμερικανικού συστήματος, πρόβαλε το επιχείρημα, με τη βοήθεια εμπειρικών δεδομένων, ότι οι ΗΠΑ εξελίσσονται σε ένα «αποτυχημένο κράτος».4
Η ελληνική περίπτωση
Σήμερα, η Ελλάδα είναι η χώρα που εξελίσσεται ραγδαία σε «αποτυχημένο κράτος», αν και θα μπορούσε κάποιος κάλλιστα να ισχυριστεί ότι αποτελεί περίπτωση «αποτυχημένου κράτους» πολύ πριν από το ξέσπασμα της κρίσης χρέους και την ένταξη της χώρας στα Μνημόνια της Ε.Ε. και του ΔΝΤ. Η διαφθορά, η φοροδιαφυγή, η έλλειψη διαφάνειας, η αυθαιρεσία και η γενική αναποτελεσματικότητα του δημόσιου τομέα αποτελούν εδώ και πολλές δεκαετίες το σήμα κατατεθέν της λειτουργίας του ελληνικού κράτους.
Αλλά ας επικεντρωθούμε στην Ελλάδα την εποχή της κρίσης χρέους και των Μνημονίων: η μείωση του ΑΕΠ έχει φθάσει σωρευτικά στο 20% και έως το τέλος του τρέχοντος έτους θα ανέλθει στο 25%, η επίσημη ανεργία ξεπέρασε ήδη το 26% και θα φθάσει ή και θα ξεπεράσει το 30% το 2013, η φτώχεια διογκώνεται διαρκώς, με την παιδική φτώχεια να βρίσκεται κάπου στο 34%, το εθνικό σύστημα υγείας έχει σχεδόν πλήρως καταρρεύσει, πολλά σχολεία δεν έχουν πετρέλαιο για το χειμώνα και στην επαρχία υπάρχει τεράστια έλλειψη σε διδακτικό προσωπικό, η εγκληματικότητα έχει εξαπλωθεί σαν καρκίνος στο σώμα μιας παραλυμένης κοινωνίας, η βία κατά των μεταναστών οργιάζει, εν ενεργεία αστυνομικοί συμμετέχουν στη διακίνηση ναρκωτικών και σε άλλες μορφές εγκληματικής δραστηριότητας (φαινόμενα που αναμένονται να αυξηθούν με την επικράτηση μισθών πείνας ανάμεσα στα σώματα ασφαλείας).
Την ίδια στιγμή, οι κοινωνικές υπηρεσίες βρίσκονται υπό διάλυση, το Σύνταγμα παραβιάζεται συχνότερα από την κυβέρνηση απ' ό,τι παραβιάζει ο μέσος Ελληνας οδηγός τον Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας, το σωφρονιστικό σύστημα είναι άθλιο και απάνθρωπο, η ισονομία αποτελεί χονδροκομμένο αστείο για το πολιτικό και δικαστικό σύστημα της χώρας, οι πλούσιοι συνεχίζουν να φοροδιαφεύγουν, ενώ το πολιτικό κατεστημένο τούς καλύπτει με τον πιο απροκάλυπτο τρόπο, την ίδια στιγμή που η δημοσιονομική και οικονομική κυριαρχία της χώρας έχει παραδοθεί αμαχητί στους διεθνείς πιστωτές και τους νεοφιλελεύθερους κομισάριους της Ε.Ε.
Μίλησε κανείς για «αποτυχημένο κράτος»; Είναι αμφίβολο αν υπάρχει κάποιος άλλος όρος (για την «κοινωνική αποτυχία» θα αναφερθούμε κάποια άλλη φορά) που θα μπορούσε να περιγράψει καλύτερα το σημερινό καθεστώς της Ελλάδας. Το ερώτημα τώρα είναι ποιος είναι ο σωστός όρος για την τρόικα και τις αλλόφρονες και βάναυσες πολιτικές της. Το αλλόφρων και βάναυσο τέρας του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού;
1. Robert Ι. Rotberg «Failed States», Collapsed States, Weak States: Causes and Indicators in Robert Ι. Rotberg, ed., State Failure and State Weaknesses in a Time of Terror. Brookings Institution Press, 2003:1.
2. Ο όρος «αποτυχημένο κράτος» φαίνεται να χρησιμοποιήθηκε πρώτη φορά στις αρχές της δεκαετίας του 1990 από τον πρώην γενικό γραμματέα του ΟΗΕ Μπούτρος Μπούτρος Γκάλι. Λίγο αργότερα, άρχισε να εμφανίζεται ευρέως ως αναλυτική έννοια στις επιστημονικές επιθεωρήσεις διεθνών σχέσεων και εξωτερικής πολιτικής.
3. Αυτή είναι η προσέγγιση, για παράδειγμα, που υιοθετεί η διεθνολόγος Alison J. Ayers σε πρόσφατο άρθρο της στην επιστημονική επιθεώρηση «International Politics» (Vol., 49, Νο 5. Σεπτέμβρης 2012).
4. Βλ. Noam Chomsky, «Why It's Over for America», «The Independent» (30 Μαΐου 2006) και Noam Chomsky, «Failed States: The Abuse of Power and the Assault on Democracy». Penguin Books, 2007.