Ελληνικά γράμματα στις απαρχές του εικοστού αιώνα

ΕΚ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΩΣ

Μείζονος Ελληνισμού εκπαιδευτικά (1904)

Του Πέτρου Παπαπολυβίου*

ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕπρόσφατα στην Αθήνα, από τον «Σύλλογο προς διάδοσιν ωφελίμων βιβλίων» (ΣΩΒ) το νέο βιβλίο του καθηγητή Γιάννη Παπακώστα, με τίτλο «Διά τον Σύνδεσμον του απανταχού Ελληνισμού. Μείζων Ελληνισμός και ελληνικά γράμματα στις απαρχές του Εικοστού αιώνα. Άγνωστες εκθέσεις προς τον ΣΩΒ για το εκπαιδευτικό συνέδριο του 1904». Την Άνοιξη του 1904, ένα χρόνο ύστερα από την εξέγερση του «Ίλιντεν» στη Μακεδονία, ο ΣΩΒ, σε συνεργασία με τον «Σύλλογο προς διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων» και τον «Παρνασσό», με πρωτοβουλία των Δημ. Βικέλα και Γ. Δροσίνη οργάνωσε ένα τεράστιο συνέδριο, ακόμη και για τα σημερινά δεδομένα, με τη συμμετοχή 1.000 εκπαιδευτικών από την κυρίως Ελλάδα και τον υπόδουλο και παροικιακό Ελληνισμό.

Στο βιβλίο του Παπακώστα παρατίθενται άγνωστα στοιχεία από ανέκδοτα έγγραφα και εκθέσεις που κατατέθηκαν στο συνέδριο και κομίζουν πολύτιμες μαρτυρίες για την εκπαίδευση στη Μακεδονία, Θράκη, Ανατολική Ρωμυλία, Ήπείρο, αλλά και στην Οδησσό, Αλεξάνδρεια, Κάιρο, τη Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη. Υπάρχουν αναλυτικά στοιχεία για τον μαθητικό πληθυσμό (για παράδειγμα στα ελληνικά εκπαιδευτήρια στο Μοναστήρι, την Αδριανούπολη και τη Ραιδεστό, φοιτούσαν κατά το 1903-1904 συνολικά 7.200 μαθητές), τους συλλόγους και τα αναγνωστήρια στον υπόδουλο Ελληνισμό, αλλά και την προβληματική του συνεδρίου σε ζωτικά (και τότε) θέματα, όπως τη γυναικεία και την τεχνική εκπαίδευση, τη γλώσσα, το αναλυτικό πρόγραμμα, «την βελτίωσιν των σχολικών εγχειρίδιων», την παιδαγωγική επιμόρφωση των εκπαιδευτικών.
Στο συνέδριο εκπροσωπήθηκε, βέβαια, και η Κύπρος, που αποτελούσε τη δεύτερη ομάδα σε αριθμό συμμετοχών (ύστερα από τη Σμύρνη), με τριάντα εκπαιδευτικούς, με επικεφαλής τον Μιχαήλ Βολονάκη, γυμνασιάρχη του Παγκυπρίου Γυμνασίου, και τις Πολυξένη Λοϊζιάδα και Ελένη Χρήστου, διευθύντριες των Παρθεναγωγείων Λεμεσού και Φανερωμένης. Από το πλήθος νέων πληροφοριών που φέρνει το βιβλίο, ας σταθούμε στο σημερινό σημείωμα στη συμμετοχή των μαθητών και μαθητριών του Παγκυπρίου Γυμνασίου και του Παρθεναγωγείου Φανερωμένης στην «Εκπαιδευτική Έκθεση» που λειτούργησε παράλληλα με το συνέδριο. Από το ιστορικό Παρθεναγωγείο της Λευκωσίας στάλθηκαν χειροτεχνήματα 75 μαθητριών και άλλων τριάντα σπουδαστριών και διδασκαλισσών του Διδασκαλείου, αλλά και δεκάδες «θέματα» (έτσι έλεγαν το 1904 τα “projects” ...) σε όλα τα διδασκόμενα μαθήματα. Οι μαθήτριες των πρώτων τάξεων έστειλαν «μανδηλάκι, ταινία με πόντον κάλτσας, ταντέλλαν, εμβάδα επί καμβά», ενώ οι μεγαλύτερες «υποκάμισον, σκουφάκι, τραπεζομάνδηλον λινόν, εταμίν, μαξηλαροθήκην» και οι υποψήφιες δασκάλες «παιδικά ασπρόρρουχα, μπουστάκι, νυκτικόν ανδρικόν, βολάν μεσοφορίου, εφάπλωμα» κ.ά. Τα κορίτσια της Φανερωμένης έστειλαν στην Έκθεση και ένα τάπητα, από τα χέρια τους. Από το Παγκύπριο στάλθηκαν 408 «διανοητικά έργα», 50 ιχνογραφίες, 15 «έργα λεπτουργικής», 15 γεωγραφικοί χάρτες, κ.ο.κ.
Πρόκειται για ένα πολύτιμο βιβλίο για την ιστορία των ελληνικών γραμμάτων, ιδιαίτερα χρήσιμο για τη μελέτη της ελληνικής εκπαίδευσης στην Κύπρο.
*Ο Π. Παπαπολυβίου είναι αναπλ. καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου.