Σχηματικά ο Ηράκλειτος και η διαλεκτική

Πόλωση και αρμονία

ΚΩΣΤΑΣ ΓΕΩΡΓΟΥΣΟΠΟΥΛΟΣ

Ως γνωστόν (ελπίζω), ο πρώτος που μίλησε και στοχάστηκε τη διαλεκτική ήταν ο μέγας Ιωνας φιλόσοφος, ο Εφέσιος Ηράκλειτος, ο και σκοτεινός ονομαζόμενος. Αυτός πρώτος, για να ακολουθήσουν μεγάλοι απόγονοι που πρόσθεσαν στη θεωρία του αποκαλυπτικές πτυχές, ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, ο Εγελος, ο Νίτσε, ο Μαρξ και ο Χάιντεγκερ, για να μείνω μόνο στους μείζονες και μόνο στους φιλοσόφους. Σήμερα, που είναι θεωρητικό ψωμοτύρι η διαλεκτική στις φυσικές επιστήμες, στις επιστήμες του ανθρώπου από την αστρονομία και τη φυσική έως τη γλωσσολογία και την πολιτική και την κοινωνιολογία, την ψυχανάλυση και τη βιολογία!

Τι έλεγε λοιπόν αυτός ο μοναχικός αιρετικός, που έζησε εξόριστος στον τόπο του, Ηράκλειτος; Θα μείνω σε δύο θέσεις του από τις περίπου 150 που έχουν ως ράκη διασωθεί από το έργο του: «Πατήρ πάντων πόλεμος». «Εκ των διαφερόντων η αρμονία». Το πρώτο δεν αναφέρεται, όπως οι αφελείς πιστεύουν, στη σημερινή έννοια πόλεμος. Αναφέρεται στη σύγκρουση των πόλων, των άκρων. Καθετί που συμβαίνει στη φύση (και στην Ιστορία θα πουν οι διάδοχοι) είναι αποτέλεσμα της πόλωσης, όποιας σύγκρουσης, όποιων ακραίων φαινομένων. Στη δεύτερη θέση του είναι σαν να ερμηνεύει και σχολιάζει την πρώτη. Η αρμονία, η ισορροπία, το καλά δομημένο όποιο σύστημα είναι αποτέλεσμα που προέρχεται από φαινόμενα (ή ιδέες) που έχουν μεταξύ τους διαφορά, δηλαδή διαφορετική φορά, κατεύθυνση.
Αρα αυτή είναι η διαβόητη διαλεκτική σύνθεση, είτε είναι με το κεφάλι κάτω του Εγελου είτε με τα πόδια στέρεα πατώντας τη γη του Μαρξ.
Αρα άκρα υπάρχουν, πόλωση υπάρχει, σύγκρουση πόλων υπάρχει. Αρμονία, σύνθεση των αντιθέτων υπάρχει; Ιδού η απορία.

Ελευθεροτυπία, Παρασκευή 8 Νοεμβρίου 2013