Η ναυμαχία που καθόρισε το μέλλον του τότε γνωστού κόσμου

Αρχαιολογία

ΤΟ ΜΝΗΜΕΙΟ ΤΟΥ ΟΚΤΑΒΙΑΝΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΣΤΗ ΝΙΚΟΠΟΛΗ 

Η απεικόνιση της πομπής του θριάμβου στη Ρώμη επάνω στη ζωφόρο του βωμού του Απόλλωνα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Λ. ΖΑΧΟΣ, ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΟΣ, ΕΦΟΡΟΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

Τμήμα της πομπής του θριάμβου του Οκταβιανού στη Ρώμη, ανάγλυφη παράσταση σε μάρμαρο

 

Στις 2 Σεπτεμβρίου του 31 π.Χ. στο στόμιο του Αμβρακικού κόλπου συγκρούστηκαν οι ναυτικές δυνάμεις του Οκταβιανού (θετού υιού του δολοφονηθέ ντος Ιουλίου Καίσαρα) και του Αντωνίου, οι οποίοι διεκδικούσαν την εξουσία της Ρώμης. Η ναυμαχία αυτή, της οποίας νικητής υπήρξε ο Οκταβιανός (γνω στός στην ιστορία ως Αύγουστος), καθόρισε τις μετέπειτα εξελίξεις ολόκλη ρου σχεδόν του τότε γνωστού κόσμου. Ο Αύγουστος κατέστη απόλυτος μο νάρχης ιδρύοντας τη Ρωμαϊκή Αυτο κρατορία, η οποία διήρκεσε για περισ σότερους από τρεις αιώνες. Σε κοντινή απόσταση από τον χώρο της ναυμαχί ας, σε μια περιοχή θαυμάσιου φυσικού κάλλους και σημαντικής στρατηγικής θέσης, ο νικητής ίδρυσε τη Νικόπολη, πόλη της νίκης,, ενώ στις παρυφές της προς Βορρά, πάνω στον χαμηλό λόφο όπου είχε στήσει το στρατηγείο του πριν από τη σύγκρουση, ανεγέρθηκε ένα μεγαλοπρεπές μνημείο-τρόπαιο σε ανάμνηση της νίκης.

Πρόκειται για ένα μεγαλοπρεπές συγκρότημα, ένα υπαίθριο ιερό-τέμενος, το οποίο αναπτύσσεται σε δύο άνδηρα και ήταν αφιερωμένο στους προστάτες θεούς και συνεργούς της νίκης, τον Αρη, τον Ποσειδώνα και τον Απόλλωνα. Χαμηλότερα στην πεδινή έκταση, εκτός των τειχών της πόλης, ανεγέρ θηκαν παράλληλα όλα τα απαραίτητα οικοδομήματα (θέατρο, στάδιο, γυ μνάσιο) για την τέλεση των νέων Ακτί ων, πεντετηρικών αγώνων που απέκτησαν μεγάλη αίγλη σε ολόκληρη την αυτοκρατορία.

ΤΑ ΟΠΛΑ ΤΩΝ ΗΤΤΗΜΕΝΩΝ

Στην πρόσοψη του κυρίως αναλημμα τικού τοίχου του υπαίθριου ιερού το ποθετήθηκαν και αφιερώθηκαν στον Αρη και στον Ποσειδώνα περίπου 36 ορειχάλκινα έμβολα πλοίων από τον στόλο του Αντωνίου και της συμμάχου του Κλεοπάτρας, βασίλισσας της Αιγύ πτου, ενώ σε μία από τις τελευταίες σειρές της ανωδομής του τοίχου τοπο θετήθηκε μια εκτενής λατινική επιγρα φή που αναφερόταν στην ίδρυση του μνημείου. Από τα ορειχάλκινα έμβολα βρέθηκαν λίγα μόλις θραύσματα κατά τις ανασκαφές, ενώ στους λίθους του αναθηματικού τοίχου διατηρούνται έως σήμερα αγκυρόσχημες λαξεύσεις για την υποδοχή των εμβόλων.

Στο άνω άνδηρο βρισκόταν μια στοά σε σχήμα Π, η οποία πλαισίωνε εσωτε ρική αυλή. Στο κεντρικό τμήμα του υπαίθριου χώρου εντοπίστηκαν θεμε λιώσεις τριών βάθρων όπου ορθώνο νταν κατά πάσα πιθανότητα μεγάλου μεγέθους χάλκινοι ανδριάντες. Νοτιό τερα από τα βάθρα εντοπίστηκαν κατά τις ανασκαφές η θεμελίωση και μαρ μάρινα αρχιτεκτονικά κομμάτια της ανωδομής ενός μνημειώδους βωμού. Τριγύρω από τα ερείπια του βωμού βρέθηκαν χιλιάδες μαρμάρινα θραύ σματα αναγλύφων, που κοσμούσαν

την πρόσοψη και τις πλάγιες όψεις του βωμού. Οπως έδειξε η μελέτη των θραυσμάτων, ο βωμός έφερες δύο ζω φόρους: Στη χαμηλότερη, ύψους πε ρίπου ενός μέτρου, απεικονίζονταν τρόπαια-σωροί από όπλα (ασπίδες, κράνη, λόγχες, βέλη, θώρακες κατα στόλιστοι) και εξαρτήματα πλοίων, όπως πρώρες, πρύμνες, πηδάλια, έμ βολα και άφλαστα. Στην ανώτερη ζω φόρο, ύψους επίσης περίπου ενός μέ τρου, απεικονιζόταν πομπή θριάμβου. Πρόκειται για τον περίφημο τριήμερο θρίαμβο που πραγματοποίησε ο Αύ γουστος στη Ρώμη τον Αύγουστο του 29 π.Χ., μετά το τραγικό τέλος του Αντωνίου και της Κλεοπάτρας και την κατάληψη της Αιγύπτου.

ΟΙ ΘΕΟΙ

Τα ανάγλυφα του βωμού αποδίδονται με κλασικιστική τεχνοτροπία, η οποία καθιερώθηκε ως μέσο απόδοσης της προπαγανδιστικής τέχνης της εποχής του Αυγούστου. Δημοφιλής την ίδια περίοδο της εξουσίας του Αυγούστου είναι και ο αρχαϊστικός ρυθμός. Με τον αυτόν αποδόθηκε και η ανάγλυφη πα ράσταση ενός μαρμάρι νου ημικυκλικού βάθρου, το οποίο βρέθηκε πεσμέ νο μπροστά από τη νότια ανατολική γωνία του βω μού. Η παράσταση που βρίσκεται στο ελεύθερο καμπύλο τμήμα του βά θρου απεικονίζει πομπή δέκα θεών και ηρώων του ελληνικού πανθέου, σε δύο ομάδες: στην πρώτη επτά μορφές σε κατατο μή προς τα δεξιά και στη δεύτερη τρεις μορφές σε κατατομή προς τα αρι στερά.

Στην πρώτη ομάδα προ ηγείται η Απολλώνια τρι άδα, την οποία οδηγεί ο κιθαρωδός Απόλλων.

Ακολουθούν η Αρτεμις, η Λητώ και ο Ερμής συνο δευόμενος από τρεις γυ ναικείες μορφές που ταυ τίζονται, όπως συνήθως, με τις Νύμφες. Τη δεύτε ρη, μικρότερη ομάδα οδηγεί προς τα αριστερά η Αθηνά, ακολουθεί ο Ηρακλής και τελευταία μια μορφή που ταυτίζεται πιθανώς με την Ηρα ή την Ηβη. Σύμφωνα με τη με λέτη των θραυσμάτων που έφεραν οι ανασκα φές στο φως, στον χώρο

του τεμένους υπήρχε ένα δεύτερο πα ρόμοιας τεχνοτροπίας βάθρο, στο οποίο απεικονίζονταν και άλλες θεό τητες.

Τύχη αγαθή, η γη της Νικόπολης διέ σωσε καλά κρυμμένη μια ολόκληρη πλάκα μήκους περίπου τριών μέτρων της ανώτερης ζωφόρου του βωμού. Στην πλάκα απεικονίζεται το κεντρικό τμήμα της πομπής του θριάμβου, όπως είχε καθιερωθεί το τυπικό της για αιώ νες από τότε που πρωτοεμφανίστηκε αυτή η συνήθεια, ως νικηφόρα τελε τουργία των τροπαιούχων ρωμαίων στρατηγών. Στην πλάκα αυτή απεικο νίζεται ο Οκταβιανός όρθιος πάνω σε τέθριππο φορώντας την τήβεννο των θριαμβευτών στρατηγών, στεφανωμέ νος με δάφνινο στεφάνι. Στο δεξί προ τεταμένο χέρι κρατά κλαδί δάφνης και στο αριστερό το σκήπτρο. Μπροστά από τον Οκταβιανό, μέσα στο άρμα στέκονται δύο παιδικές μορφές, μία κοπέλα και ένα αγόρι, από τις οποίες διακρίνεται μόνο το άνω μέρος του σώματος. Ενας δούλος οδηγεί τα άλο γα, που κινούνται σε αργό καλπασμό. Προηγούνται του τεθρίππου δύο έφιπ ποι

γενειοφόροι άνδρες, οι οποίοι, όπως φαίνεται από την ενδυμασία τους, δεν είναι Ρωμαίοι. Μπροστά από τους ιππείς βαδίζουν δύο ευσταλείς άν δρες, τυλιγμένοι με κοντές τηβέννους και φορώντας κράνη στο κεφάλι. Πίσω από το άρμα απεικονίζεται ομάδα εν νέα ανδρικών μορφών που βαδίζουν με αργό επίσημο ρυθμό. Πρόκειται για τους ρωμαίους αξιωματούχους που ει δικά στον θρίαμβο του Οκταβιανού το ποθετήθηκαν πίσω από το άρμα του νικητή.

Η ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΑΝΑΛΑΜΠΗ

Τα γλυπτά της ζωφόρου του βωμού της Νικόπολης απεικονίζουν ένα ση μαντικό ιστορικό γεγονός, η εικαστική σύλληψη και δομή του οποίου θα πρέ πει να πραγματοποιήθηκε στη Ρώμη. Η υλοποίηση όμως της σύνθεσης πά νω σε πεντελικό μάρμαρο φαίνεται πως πραγματοποιήθηκε από τεχνίτες των νεοαττικών εργαστηρίων της Αθή νας. Οπως όμως η αποδοχή του αρχα ϊστικού στυλ στην περίοδο αυτή δεν αποτελεί μόνο μέσο καλλιτεχνικής έκ

φρασης, αλλά εμπεριέχει και ιδεολογι κές προεκτάσεις, έτσι και η εκτίμηση της κλασικής τέχνης ερμηνεύτηκε ότι οφείλεται σε ηθικούς κανόνες.

Τα γλυπτά του βωμού της Νικόπολης αποτελούν την τελευταία αναλαμπή της Ελληνιστικής τέχνης, ενώ παράλ ληλα προοιωνίζονται τα ανάγλυφα του κορυφαίου έργου της τέχνης της επο χής του Αυγούστου, του Βωμού της Σεβαστής Ειρήνης που ανεγέρθηκε στη Ρώμη μόλις λίγα χρόνια αργότερα με απόφαση της Συγκλήτου.

Το μνημείο της Νίκης του Ακτίου πρω τοεντοπίστηκε στις αρχές του εικο στού αιώνα, όταν μετά την απελευθέ ρωση της Ηπείρου από τον τουρκικό ζυγό η εν Αθήναις Αρχαιολογική Εται ρεία με επικεφαλής τον αείμνηστο Αλέξανδρο Φιλαδελφέα δρομολόγησε ανασκαφές στη Νικόπολη, και έκτοτε εγκαταλείφθηκε στην τύχη του. Οι ανασκαφές των τελευταίων ετών που δρομολογήθηκαν σε ολόκληρη τη Νι κόπολη ολοκλήρωσαν την έρευνα του μνημείου, χαρίζοντάς μας ένα μοναδι κής ιστορικής, αρχιτεκτονικής και καλλιτεχνικής αξίας έργο της παγκό σμιας πολιτιστικής κληρονομιάς.