ΤΑΚΗΣ ΚΑΤΣΙΜΑΡΔΟΣ
Mε την κήρυξη του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα επιβαλλόταν να περιγραφεί ποιος είναι Ελληνας. Να οριστεί από την αρχή τότε, παρά το γεγονός ότι κάποιες προδιαγραφές πρόσφεραν οι διαφωτιστές (Κοραής, Καταρτζής, Ρήγας κ.ά.) κατά την προεπαναστατική περίοδο. Εξαιρετικά δυσχερές εγχείρημα πριν από τη συγκρότηση του έθνους-κράτους.
Οι απαντήσεις στο «υπαρξιακό» ερώτημα, που δόθηκαν από τα τοπικά πολιτεύματα με την έκρηξη της Επανάστασης και από τις τρεις Εθνοσυνελεύσεις, ενώ ο Αγώνας συνεχιζόταν, αντιπροσωπεύουν ασφαλώς, στο έναν ή άλλο βαθμό, την κυρίαρχη αντίληψη της εποχής. Σύμφωνα μ' αυτή τα κριτήρια για να είναι κάποιος Ελληνας, να έχει την ελληνική ιθαγένεια, όπως θα καθιερωθεί να λέγεται αργότερα, είναι δύο: α) να είναι κάτοικος της Ελλάδας, δηλαδή να είναι αυτόχθων και β) να πιστεύει στον Χριστό.
Οργανισμός του Αρείου Πάγου
Αυτό πρωτοκαθορίστηκε από τη συνέλευση των Σαλώνων (Αμφισσα), όπου συγκροτήθηκε από προκρίτους και κληρικούς ο «Οργανισμός του Αρείου Πάγου». Πατέρας του ορισμού θεωρείται ο Θ. Νέγρης, ο οποίος ήταν και ο συντάκτης της Νομικής Διάταξης της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδος -το αρτιότερο πολιτειακό κείμενο την πρώτη χρονιά της Επανάστασης. Από τότε τα δύο κριτήρια επαναλαμβάνονται στα Συντάγματα της Επιδαύρου, του Αστρους και της Τροιζήνας (1822-1827), με προσθήκες και επεξηγήσεις.
Με την ίδια Διάταξη εισάγεται και η έννοια της πολιτογράφησης «διά της οποίας η πατρίς υιοθετεί τρόπον τινά τον ξένον, γινόμενον ούτω συμπρατριώτην ή πολίτην ποιητόν». Προϋπόθεση ήταν, πάλι, η χριστιανική πίστη και η εντοπιότητα.
Σύγχρονοι ιστορικοί κάνουν δύο βασικές επισημάνσεις για τη μείζονα προϋπόθεση της χριστιανοσύνης προς απόκτηση της ελληνικής «ταυτότητας»:
Σύμφωνα με την ίδια ιστορικό, η Επανάσταση μετέβαλε «καθοριστικά τις παλαιές ισορροπίες και τις υπάρχουσες κοινωνικές δομές, διαχωρίζοντας μουσουλμάνους και χριστιανούς όχι πλέον σε διαφορετικές τάξεις, αλλά σε διαφορετικά κράτη. Και στον διαχωρισμό αυτόν το θρησκευτικό κριτήριο αποκτούσε επίσης πολιτική σημασία...».
Το κριτήριο της θρησκευτική πίστης, ενώ η Επανάσταση συνεχιζόταν, αποκτούσε καταλυτική σημασία πριν απ' όλα για εθνικούς και πολιτικούς λόγους.
Πολιτογράφηση που προκάλεσε συζητήσεις και διαφωνίες
Οι εκχριστιανισμένοι μουσουλμάνοι
Για τους ξένους, στα δυο βασικά κριτήρια (εντοπιότητα και χριστιανικότητα) θα προστεθούν στην πορεία του Αγώνα κι άλλα δύο προκειμένου να θεωρηθούν Ελληνες: α) η συμμετοχή στην Επανάσταση και β) η «ελληνική φωνή».
Μια αντίθεση που προέκυψε πολύ νωρίς μεταξύ του πρώτου Εκτελεστικού (κυβέρνησης) και Νομοθετικού ρίχνει επιπλέον φως στις αντιλήψεις για την ελληνική «ταυτότητα» τα χρόνια του Αγώνα. Το πρόβλημα που ανέκυψε ήταν αν ένας εκχριστιανισμένος μουσουλμάνος εξισωνόταν με τους Ελληνες - υπήρξαν και τέτοιες περιπτώσεις. Αν η απάντηση ήταν καταφατική έπρεπε ν΄ αποκτήσει και «ελληνικά δικαιώματα» (λ.χ. περιουσία, να αναδειχθεί στη διοίκηση κ.ά.). Ακόμη και ο «Κιαμίλμπεγης, όπως λέγανε τότε (ο παντοδύναμος πασάς της Κορίνθου και προσωποποίηση της οθωμανικής εξουσίας), αν βαπτιζόταν, έχοντας την εντοπιότητα, γινόταν αυτομάτως Ελληνας. Κάτι τέτοιο θ' ακύρωνε, όμως, τους στόχους της Επανάστασης.
Το ζήτημα επιχειρήθηκε να παρακαμφθεί με νόμο. Ετσι προτάθηκε ο εκχριστιανισμένος Οθωμανός να αποκτά πλήρη «μετά παρέλευσιν είκοσιν ενιαυτών (χρόνων)» και τότε «δύναται να έμβη εις κοινά υπουργήματα (πολιτικά αξιώματα). Η πρόταση του Νομοθετικού απορρίφθηκε από την κυβέρνηση.
Ο προβληματισμός γύρω από το θέμα δείχνει, ανάμεσα στ΄ άλλα, ότι η συζήτηση για την αναγνώριση της ιθαγένειας κινούνταν σε φιλελεύθερα ευρωπαϊκά πλαίσια και γινόταν με πολιτικά κριτήρια.
Μειοψηφική άποψη
Ετσι, ο Κοραής, σχολιάζοντας τα σχετικά άρθρα του Συντάγματος της Επιδαύρου κατέθετε τη μειοψηφική άποψή του: «Κατά το άρθρον τούτο όμως, δια να ήναι τις και να λέγεται Ελλην, και να χαίρεται όλα τα δίκαια της Ελληνικής πολιτείας, δεν αρκεί να ήναι αυτόχθων κάτοικος της Ελλάδος, αλλά χρειάζεται να πιστεύη εις Χριστόν. Οθεν αποκλείονται από την Ελληνικήν πολιτείαν και από την απόλαυσιν των πολιτικών δικαίων και οι Τούρκοι και οι Ιουδαίοι· και δικαίως κατά το παρόν· αλλ' όχι διότι δεν είναι Έλληνες, ουδέ διότι δεν πιστεύωσιν εις Χριστόν, αλλά δι' άλλας αιτίας αναγκαίας τας μετ' ολίγα. Εάν κατά το επόμενον άρθρον, οι ξένοι δια μόνης της πολιτογραφήσεως γίνωνται Ελληνες, πόσον γνησιώτεροι Έλληνες δεν πρέπει να λογίζωνται, όσοι Τούρκοι ή Ιουδαίοι εγεννήθησαν εις την Ελλάδα, και κατοικούν παις παρά πατρός προ πολλών ετών, και πολλών εκατονταετηρίδων την Ελλάδα;» Ο Κοραής θεωρούσε ότι πρέπει να δοθούν πολιτικά δικαιώματα στους μουσουλμάνους, όχι αμέσως όμως διότι «οι Τούρκοι, μαθημένοι να μας δεσπόζωσι, χρειάζονται μακρότερον διάστημα ν' απομάθωσι την δεσποτείαν».
Οπως γράφει η Ε. Βόγλη, η συζήτηση γύρω από το ζήτημα «φανερώνει ότι ο κυριότερος παράγοντας που επηρέαζε την επιλογή των κριτηρίων της ιθαγένειας και οδηγούσε σε συγκεκριμένες επιλογές και προτάσεις για την ένταξη ή τον αποκλεισμό κάποιων ομάδων ήταν οι επιτακτικές ανάγκες της εμπόλεμης κοινωνίας, παρά ενδεχόμενες θεωρίες ή προσδοκίες?» (όποιος ενδιαφέρεται αναλυτικά για το ζήτημα αυτό και ευρύτερα για την ιθαγένεια και την ελληνική ταυτότητα το πρώτο μισό του 19ου αιώνα μπορεί ν΄ ανατρέψει στη μελέτη της «Ελληνες το γένος?», Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).
Δικαιώματα, υποχρεώσεις, αλλά και τιμωρία...
Το «μητρόθεν»
Το τοπικό Σύνταγμα των Σαλώνων ήταν το μοναδικό που αναγνώριζε την καταγωγή και από τη μητέρα. Η δυνατότητα αυτή δεν θα επαναληφθεί σε όλα τα επόμενα συνταγματικά κείμενα. Παραδόξως, ενώ αναγνώριζε το «μητρόθεν», η γυναίκα που θα παντρευόταν ξένο έχανε την ιδιότητα της Ελληνίδας.
Αδιακρίτως ίσοι
Σύμφωνα με το Σύνταγμα του '22, «όσοι έξωθεν ελθόντες κατοικήσωσιν εις την Επικράτειαν της Ελλάδος, εισίν όμοιοι με τους αυτόχθονας κατοίκους ενώπιον των Νόμων». Η κυβέρνηση «θέλει φροντίσει εν εκδώση προσεχώς νόμον περί πολιτογραφήσεως των ξένων, όσοι έχουσι την επιθυμίαν να γίνωσιν Ελληνες...».
Στέρηση ιδιότητας
Το Σύνταγμα του 1827 προέβλεπε ως τιμωρία και την απώλεια της ιθαγένειας: «Κανείς αυτόχθων ή πολιτογραφημένος Ελλην, κατοικών εις την Ελληνικήν Επικράτειαν και απολαμβάνων τα δικαιώματα του πολίτου, δεν δύναται να καταφύγη εις προστασίαν ξένης Δυνάμεως. Αλλέως παύει να είναι πολίτης Ελλην...».
Οι προϋποθέσεις
Στο Προσωρινό Πολίτευμα του 1822 οι «αλλοεθνείς» αποκτούσαν ιθαγένεια: α) αν διαμένανε πέντε χρόνια στην Ελλάδα «και εις το διάστημα τούτο να μην αποδειχθώσι ποτέ εγκληματίαι», β) τα μεγάλα ανδραγαθήματα και οι σημαντικές εκδουλεύσεις «εις τας χρείας της πατρίδος, ενούμεναι με την χρηστότητα των ηθών είναι δικαιώματα ικανά εις πολιτογράφησιν». Οι πολιτογραφούμενοι απολάμβαναν αμέσως τα δικαιώματα του Ελληνα, το «δε δικαίωμα του παραστάτου (βουλευτή) μετά δέκα έτη...».
Αναγνώριση προσφορών και υπηρεσιών
Στο Πολιτικό Σύνταγμα του 1827 δικαίωμα πολιτογράφησης είχαν: α) όσοι ζούσαν τρία χρόνια στην Επικράτεια (χωρίς να εγκληματήσουν) και απέκτησαν ακίνητα κτήματα «το ολιγώτερον 100 τάλληρα», β) όσοι ανδραγάθησαν και αποδεδειγμένα πρόσφεραν σημαντικές υπηρεσίες, γ) «όσοι συστήνωσιν σημαντικά καταστήματα, συντείνοντα εις την πρόοδον των τεχνών, του εμπορίου, των επιστημών και της βιομηχανίας» και δ) όσοι πολέμησαν δύο χρόνια στην Ελλάδα είναι «δι΄ αυτό τούτο» Ελληνες πολίτες.
«Οσοι αυτόχθονες πιστεύουσιν εις Χριστόν...»
1. Νομική Διάταξις της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδος (1821)
- Α) «Οσοι κάτοικοι της Ελλάδος πιστεύουσιν εις Χριστόν είναι Ελληνες»
- Β) «Οσοι πατρόθεν ή μητρόθεν ή αμφοτέρων από Ελληνας, εγεννήθησαν ή εμετοίκησαν εις ξένην γην, αν οίκοθεν επιστρέψωσιν εις την Ελλάδα, είναι Ελληνες. Και αν αφού επισήμως προσκληθώσιν από την Διοίκησιν της Ελλάδος, επιστρέψωσιν οίκαδε εντός του προσδιορισθησιμένου καιρού, είναι Ελληνες. Αν όμως ούτ' οίκοθεν, ούτε προσκληθέντες, έλθωσιν εν καιρώ (εκτός μόνον αν προφανή εμπόδια έχωσιν) ζημιούνται αυτοί και οι απόγονοι αυτών το Εθνικόν Ιερόν δικαίωμα»
2. Προσωρινόν Πολίτευμα (1822)
-«Οσοι αυτόχθονες κάτοικοι της Επικρατείας της Ελλάδος πιστεύουσιν εις Χριστόν εισίν Ελληνες και απολαμβάνουσιν άνευ τινός διαφοράς όλων των πολιτικών δικαιωμάτων»
3. Νόμος της Επιδαύρου (1823)
-« ... Ομοίως Ελληνες εισί, και των δικαιωμάτων απολαμβάνουν, όσοι έξωθεν ελθόντες και την ελληνικήν φωνήν πάτριον έχοντες, και εις Χριστόν πιστεύοντες. Ζητήσωσιν παρρησιαζόμενοι εις τοπικήν Ελληνικής Επαρχίας αρχήν, να εγκαταριθμηθώσι δι΄ αυτής εις τους πολίτας Ελληνας»
4. Πολιτικόν Σύνταγμα (1827)
-«Ελληνες είναι: α) Οσοι αυτόχθονες της Ελληνικής Επικρατείας πιστεύουσιν εις Χριστόν, β) όσοι από τους υπό τον Οθωμανικόν ζυγόν πιστεύοντες εις Χριστόν ήλθον ή θα έλθωσιν εις την Ελληνικήν Επικράτειαν διά να συναγωνισθώσιν ή να κατοικήσωσιν εις αυτήν, γ) όσοι εις ξένας Επικρατείας είναι γεννημένοι από πατέρα Ελληνα, δ) όσοι εις ξένας Επικρατείας προ της δημοσιεύσεως του παρόντος Συντάγματος έλθωσιν εις την Ελληνικήν Επικράτειαν και ορκισθώσιν τον Ελληνικόν όρκον, ε) όσοι ξένοι έλθωσιν και πολιγραφηθώσιν»
Εξι άρθρα καθόριζαν τον τρόπο πολιτογράφησης, που επισφραγίζονταν με τον όρκο: «Ορκίζομαι εις το όνομα του Υψίστου και της Πατρίδος να συντρέχω πάντοτε εις υποστήριξιν της ελευθερίας και ευδαιμονίας του Εθνους μου, θυσιάζων υπέρ αυτού και αυτήν μου την ζωήν, εάν χρεία το καλέση. Να υποτάσσωμαι εις τους νόμους της Πατρίδος μου, να σέβωμαι τα δίκαια των πολιτών μου και να εκπληρώ απαραβάτως τα καθήκοντα του Πολίτου».
Το ζήτημα της πίστης
Ο ενοποιητικός ρόλος της θρησκείας στη συγκρότηση του κράτους - έθνους
Στο ερώτημα γιατί η «πίστις εις τον Χριστόν» ταυτοποιεί τον Ελληνα του '21 έχουν δοθεί κατά καιρούς διαφορετικές απαντήσεις.
Στο ένα άκρο βρίσκονται ερμηνείες θρησκευτικού τύπου. Συνηγορούν υπέρ μιας θρησκευτικής αντίληψης για τη συγκρότηση του νεοελληνικού κράτους. Χωρίς το ράσο, όπως σημειώνει ένας από τους σύγχρονους φορείς της και «τη συμβολή του στη συντήρηση του ελληνορθοδόξου φρονήματος του Γένους... δεν θα μπορούσε να υπάρξει `21». Είτε η ίδια προσέγγιση με άλλα λόγια, η εκκλησία αποτελεί την «κιβωτό του έθνους». Στο άλλο η «πίστις» προβάλλει ως το κριτήριο που διαχώριζε Ελληνες και Οθωμανούς.
Ενα από τα πιο χαρακτηριστικά κείμενα αυτής της κατηγορίας ανήκει στον Αγγ. Ελεφάντη (1936-2008). Γράφει, ανάμεσα στ' άλλα, ο διανοούμενος της Αριστεράς:
«Η διαχωριστική γραμμή που επιβάλλει η πίστη στο Χριστό είναι αυστηρώς πολιτική και επιδιώκει πολιτικά αποτελέσματα. Επιδιώκει την πολιτική ελευθερία, την ελευθερία γενικώς, που μόνο στο πλαίσιο ενός ανεξάρτητου κράτους μπορεί να υπάρξει. Οι επαναστάτες, αυτοί οι θρησκευόμενοι άνθρωποι, κινούνται με τις πλέον εκκοσμικευμένες και ανεξίθρησκες ιδέες ως προς τον κύριο στόχο τους, την ελευθερία, πράγμα που το καταγράφουν και στα ιδρυτικά του Κράτους Συντάγματα. Επικαλούνται τον Χριστό (βεβαίως είναι χριστιανοί) και τον Αγώνα (βεβαίως αγωνίζονται) διότι υπόδουλοι, ραγιάδες, είναι οι χριστιανοί που εξεγείρονται. Το γένος των χριστιανών είναι το γένος, το έθνος των υποδούλων που αυτονομούμενο μετασχηματίζεται και μετονομάζεται σε έθνος Ελλήνων...
Μια μακρά διαδικασία εθνογένεσης συμπυκνώνεται και αυτοβεβαιώνεται μέσα στην Επανάσταση υψώνοντας ως σύνορο απέναντι στον Οθωμανό κατακτητή το Κράτος-Εθνος. Είναι σαφές ότι οι Επαναστάτες, αυτοί οι ηρωικοί άνθρωποι αλλά και μεγάλοι πολιτικοί, για να οικοδομήσουν το ''Εμείς'', τη δύναμη που θα τους οδηγούσε στην ελευθερία, δεν μπορούσαν να βασιστούν ούτε στη γλώσσα (πολλοί μιλούσαν αρβανίτικα) ούτε στην παιδεία ούτε στον κοινό πολιτισμό ούτε στο αίμα, στην κοινή καταγωγή. Βέβαια οι λόγιοί τους αναφέρονταν στους Αρχαίους. Το κοινό στοιχείο όμως που όριζε το συνανήκειν ήταν η πίστη στο Χριστό, απόλυτο διαφοροποιητικό στοιχείο ως προς τον Οθωμανό κατακτητή και ισχυρό ενοποιητικό στοιχείο όλων των υπόδουλων και εξεγερμένων.
Γι' αυτό και ορίζεται γενικά: εις Χριστόν. Δεν τους ενδιαφέρει ένα δόγμα ή μια Εκκλησία, αλλά μια αρχή, μια διαχωριστική γραμμή. Δεν τους ενδιαφέρει μια πολιτισμική ιδιαιτερότητα, η γλώσσα ή η φυσική καταγωγή (όπως ορίζει το σημερινό δίκαιο της ιθαγένειας) αλλά μια αντικειμενική και συνεπώς αδιαμφισβήτητη αρχή, ένας αντικειμενικός προσδιορισμός του λαού που οφείλει την αντικειμενικότητά του στο γεγονός ότι ως χριστιανός είναι υπόδουλος και καταπιεσμένος και ως υπόδουλος αγωνίζεται, επαναστατεί...».
Ποιος είναι Ελληνας; Ποια απάντηση έδινε η Επανάσταση του 1821; Ποιον θεωρούσαν πολίτη τα πρώτα συνταγματικά κείμενα του Αγώνα; Οι απαντήσεις δεν είναι εύκολες και αυτονόητες, όπως σήμερα. Αν και όχι τόσο με τις διαφορετικές προσεγγίσεις περί «ελληνικής ταυτότητας», αλλά και το περίπλοκο μεταναστευτικό πρόβλημα.
Ελληνες της εποχής του Αγώνα. Αυτό που τους ξεχώριζε με ασφάλεια από τους «άλλους» και έκανε το «εμείς» ήταν η χριστιανική θρησκεία. Οι άλλες «ταυτότητες» θα προστεθούν αργότερα.
Η Ελλάς Ελευθερωμένη σε ρομαντική αλληγορική λιθογραφία
Οργανισμός του Αρείου Πάγου
Αυτό πρωτοκαθορίστηκε από τη συνέλευση των Σαλώνων (Αμφισσα), όπου συγκροτήθηκε από προκρίτους και κληρικούς ο «Οργανισμός του Αρείου Πάγου». Πατέρας του ορισμού θεωρείται ο Θ. Νέγρης, ο οποίος ήταν και ο συντάκτης της Νομικής Διάταξης της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδος -το αρτιότερο πολιτειακό κείμενο την πρώτη χρονιά της Επανάστασης. Από τότε τα δύο κριτήρια επαναλαμβάνονται στα Συντάγματα της Επιδαύρου, του Αστρους και της Τροιζήνας (1822-1827), με προσθήκες και επεξηγήσεις.
Με την ίδια Διάταξη εισάγεται και η έννοια της πολιτογράφησης «διά της οποίας η πατρίς υιοθετεί τρόπον τινά τον ξένον, γινόμενον ούτω συμπρατριώτην ή πολίτην ποιητόν». Προϋπόθεση ήταν, πάλι, η χριστιανική πίστη και η εντοπιότητα.
Σύγχρονοι ιστορικοί κάνουν δύο βασικές επισημάνσεις για τη μείζονα προϋπόθεση της χριστιανοσύνης προς απόκτηση της ελληνικής «ταυτότητας»:
- Η «πίστις εις τον Χριστόν» δεν ταυτίζεται με την Ορθοδοξία. Συμπεριλαμβάνονται πιστοί κάθε χριστιανικού δόγματος.
- Το κριτήριο εντάσσεται στο πλαίσιο μιας φιλελεύθερης και όχι θεοκρατικής αντίληψης, αφού σύμφωνα με το ίδιο κείμενο: «Ο Ελλην δεν ενοχοποιείται διά τα θρησκευτικά και πολιτικά του φρονήματα». Η Χριστίνα Βόγλη, που έχει προσφέρει πρόσφατα μια από τις πιο σφαιρικές μελέτες για την ιθαγένεια και την ταυτότητα στο εθνικό κράτος των Ελλήνων σημειώνει: «?Ο αποκλεισμός των μη χριστιανών συνδεόταν με την πιο επιτακτική πολιτική ανάγκη της εποχής, η οποία συζητήθηκε και τεκμηριώθηκε διεξοδικά τα επόμενα έτη: τη διάκριση των χριστιανών από τους μουσουλμάνους αυτόχθονες επίσης κατοίκους των επαναστατημένων περιοχών...
Σύμφωνα με την ίδια ιστορικό, η Επανάσταση μετέβαλε «καθοριστικά τις παλαιές ισορροπίες και τις υπάρχουσες κοινωνικές δομές, διαχωρίζοντας μουσουλμάνους και χριστιανούς όχι πλέον σε διαφορετικές τάξεις, αλλά σε διαφορετικά κράτη. Και στον διαχωρισμό αυτόν το θρησκευτικό κριτήριο αποκτούσε επίσης πολιτική σημασία...».
Το κριτήριο της θρησκευτική πίστης, ενώ η Επανάσταση συνεχιζόταν, αποκτούσε καταλυτική σημασία πριν απ' όλα για εθνικούς και πολιτικούς λόγους.
Πολιτογράφηση που προκάλεσε συζητήσεις και διαφωνίες
Οι εκχριστιανισμένοι μουσουλμάνοι
Για τους ξένους, στα δυο βασικά κριτήρια (εντοπιότητα και χριστιανικότητα) θα προστεθούν στην πορεία του Αγώνα κι άλλα δύο προκειμένου να θεωρηθούν Ελληνες: α) η συμμετοχή στην Επανάσταση και β) η «ελληνική φωνή».
Μια αντίθεση που προέκυψε πολύ νωρίς μεταξύ του πρώτου Εκτελεστικού (κυβέρνησης) και Νομοθετικού ρίχνει επιπλέον φως στις αντιλήψεις για την ελληνική «ταυτότητα» τα χρόνια του Αγώνα. Το πρόβλημα που ανέκυψε ήταν αν ένας εκχριστιανισμένος μουσουλμάνος εξισωνόταν με τους Ελληνες - υπήρξαν και τέτοιες περιπτώσεις. Αν η απάντηση ήταν καταφατική έπρεπε ν΄ αποκτήσει και «ελληνικά δικαιώματα» (λ.χ. περιουσία, να αναδειχθεί στη διοίκηση κ.ά.). Ακόμη και ο «Κιαμίλμπεγης, όπως λέγανε τότε (ο παντοδύναμος πασάς της Κορίνθου και προσωποποίηση της οθωμανικής εξουσίας), αν βαπτιζόταν, έχοντας την εντοπιότητα, γινόταν αυτομάτως Ελληνας. Κάτι τέτοιο θ' ακύρωνε, όμως, τους στόχους της Επανάστασης.
Το ζήτημα επιχειρήθηκε να παρακαμφθεί με νόμο. Ετσι προτάθηκε ο εκχριστιανισμένος Οθωμανός να αποκτά πλήρη «μετά παρέλευσιν είκοσιν ενιαυτών (χρόνων)» και τότε «δύναται να έμβη εις κοινά υπουργήματα (πολιτικά αξιώματα). Η πρόταση του Νομοθετικού απορρίφθηκε από την κυβέρνηση.
Ο προβληματισμός γύρω από το θέμα δείχνει, ανάμεσα στ΄ άλλα, ότι η συζήτηση για την αναγνώριση της ιθαγένειας κινούνταν σε φιλελεύθερα ευρωπαϊκά πλαίσια και γινόταν με πολιτικά κριτήρια.
Μειοψηφική άποψη
Ετσι, ο Κοραής, σχολιάζοντας τα σχετικά άρθρα του Συντάγματος της Επιδαύρου κατέθετε τη μειοψηφική άποψή του: «Κατά το άρθρον τούτο όμως, δια να ήναι τις και να λέγεται Ελλην, και να χαίρεται όλα τα δίκαια της Ελληνικής πολιτείας, δεν αρκεί να ήναι αυτόχθων κάτοικος της Ελλάδος, αλλά χρειάζεται να πιστεύη εις Χριστόν. Οθεν αποκλείονται από την Ελληνικήν πολιτείαν και από την απόλαυσιν των πολιτικών δικαίων και οι Τούρκοι και οι Ιουδαίοι· και δικαίως κατά το παρόν· αλλ' όχι διότι δεν είναι Έλληνες, ουδέ διότι δεν πιστεύωσιν εις Χριστόν, αλλά δι' άλλας αιτίας αναγκαίας τας μετ' ολίγα. Εάν κατά το επόμενον άρθρον, οι ξένοι δια μόνης της πολιτογραφήσεως γίνωνται Ελληνες, πόσον γνησιώτεροι Έλληνες δεν πρέπει να λογίζωνται, όσοι Τούρκοι ή Ιουδαίοι εγεννήθησαν εις την Ελλάδα, και κατοικούν παις παρά πατρός προ πολλών ετών, και πολλών εκατονταετηρίδων την Ελλάδα;» Ο Κοραής θεωρούσε ότι πρέπει να δοθούν πολιτικά δικαιώματα στους μουσουλμάνους, όχι αμέσως όμως διότι «οι Τούρκοι, μαθημένοι να μας δεσπόζωσι, χρειάζονται μακρότερον διάστημα ν' απομάθωσι την δεσποτείαν».
Οπως γράφει η Ε. Βόγλη, η συζήτηση γύρω από το ζήτημα «φανερώνει ότι ο κυριότερος παράγοντας που επηρέαζε την επιλογή των κριτηρίων της ιθαγένειας και οδηγούσε σε συγκεκριμένες επιλογές και προτάσεις για την ένταξη ή τον αποκλεισμό κάποιων ομάδων ήταν οι επιτακτικές ανάγκες της εμπόλεμης κοινωνίας, παρά ενδεχόμενες θεωρίες ή προσδοκίες?» (όποιος ενδιαφέρεται αναλυτικά για το ζήτημα αυτό και ευρύτερα για την ιθαγένεια και την ελληνική ταυτότητα το πρώτο μισό του 19ου αιώνα μπορεί ν΄ ανατρέψει στη μελέτη της «Ελληνες το γένος?», Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).
Δικαιώματα, υποχρεώσεις, αλλά και τιμωρία...
Το «μητρόθεν»
Το τοπικό Σύνταγμα των Σαλώνων ήταν το μοναδικό που αναγνώριζε την καταγωγή και από τη μητέρα. Η δυνατότητα αυτή δεν θα επαναληφθεί σε όλα τα επόμενα συνταγματικά κείμενα. Παραδόξως, ενώ αναγνώριζε το «μητρόθεν», η γυναίκα που θα παντρευόταν ξένο έχανε την ιδιότητα της Ελληνίδας.
Αδιακρίτως ίσοι
Σύμφωνα με το Σύνταγμα του '22, «όσοι έξωθεν ελθόντες κατοικήσωσιν εις την Επικράτειαν της Ελλάδος, εισίν όμοιοι με τους αυτόχθονας κατοίκους ενώπιον των Νόμων». Η κυβέρνηση «θέλει φροντίσει εν εκδώση προσεχώς νόμον περί πολιτογραφήσεως των ξένων, όσοι έχουσι την επιθυμίαν να γίνωσιν Ελληνες...».
Στέρηση ιδιότητας
Το Σύνταγμα του 1827 προέβλεπε ως τιμωρία και την απώλεια της ιθαγένειας: «Κανείς αυτόχθων ή πολιτογραφημένος Ελλην, κατοικών εις την Ελληνικήν Επικράτειαν και απολαμβάνων τα δικαιώματα του πολίτου, δεν δύναται να καταφύγη εις προστασίαν ξένης Δυνάμεως. Αλλέως παύει να είναι πολίτης Ελλην...».
Οι προϋποθέσεις
Στο Προσωρινό Πολίτευμα του 1822 οι «αλλοεθνείς» αποκτούσαν ιθαγένεια: α) αν διαμένανε πέντε χρόνια στην Ελλάδα «και εις το διάστημα τούτο να μην αποδειχθώσι ποτέ εγκληματίαι», β) τα μεγάλα ανδραγαθήματα και οι σημαντικές εκδουλεύσεις «εις τας χρείας της πατρίδος, ενούμεναι με την χρηστότητα των ηθών είναι δικαιώματα ικανά εις πολιτογράφησιν». Οι πολιτογραφούμενοι απολάμβαναν αμέσως τα δικαιώματα του Ελληνα, το «δε δικαίωμα του παραστάτου (βουλευτή) μετά δέκα έτη...».
Αναγνώριση προσφορών και υπηρεσιών
Στο Πολιτικό Σύνταγμα του 1827 δικαίωμα πολιτογράφησης είχαν: α) όσοι ζούσαν τρία χρόνια στην Επικράτεια (χωρίς να εγκληματήσουν) και απέκτησαν ακίνητα κτήματα «το ολιγώτερον 100 τάλληρα», β) όσοι ανδραγάθησαν και αποδεδειγμένα πρόσφεραν σημαντικές υπηρεσίες, γ) «όσοι συστήνωσιν σημαντικά καταστήματα, συντείνοντα εις την πρόοδον των τεχνών, του εμπορίου, των επιστημών και της βιομηχανίας» και δ) όσοι πολέμησαν δύο χρόνια στην Ελλάδα είναι «δι΄ αυτό τούτο» Ελληνες πολίτες.
«Οσοι αυτόχθονες πιστεύουσιν εις Χριστόν...»
1. Νομική Διάταξις της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδος (1821)
- Α) «Οσοι κάτοικοι της Ελλάδος πιστεύουσιν εις Χριστόν είναι Ελληνες»
- Β) «Οσοι πατρόθεν ή μητρόθεν ή αμφοτέρων από Ελληνας, εγεννήθησαν ή εμετοίκησαν εις ξένην γην, αν οίκοθεν επιστρέψωσιν εις την Ελλάδα, είναι Ελληνες. Και αν αφού επισήμως προσκληθώσιν από την Διοίκησιν της Ελλάδος, επιστρέψωσιν οίκαδε εντός του προσδιορισθησιμένου καιρού, είναι Ελληνες. Αν όμως ούτ' οίκοθεν, ούτε προσκληθέντες, έλθωσιν εν καιρώ (εκτός μόνον αν προφανή εμπόδια έχωσιν) ζημιούνται αυτοί και οι απόγονοι αυτών το Εθνικόν Ιερόν δικαίωμα»
2. Προσωρινόν Πολίτευμα (1822)
-«Οσοι αυτόχθονες κάτοικοι της Επικρατείας της Ελλάδος πιστεύουσιν εις Χριστόν εισίν Ελληνες και απολαμβάνουσιν άνευ τινός διαφοράς όλων των πολιτικών δικαιωμάτων»
3. Νόμος της Επιδαύρου (1823)
-« ... Ομοίως Ελληνες εισί, και των δικαιωμάτων απολαμβάνουν, όσοι έξωθεν ελθόντες και την ελληνικήν φωνήν πάτριον έχοντες, και εις Χριστόν πιστεύοντες. Ζητήσωσιν παρρησιαζόμενοι εις τοπικήν Ελληνικής Επαρχίας αρχήν, να εγκαταριθμηθώσι δι΄ αυτής εις τους πολίτας Ελληνας»
4. Πολιτικόν Σύνταγμα (1827)
-«Ελληνες είναι: α) Οσοι αυτόχθονες της Ελληνικής Επικρατείας πιστεύουσιν εις Χριστόν, β) όσοι από τους υπό τον Οθωμανικόν ζυγόν πιστεύοντες εις Χριστόν ήλθον ή θα έλθωσιν εις την Ελληνικήν Επικράτειαν διά να συναγωνισθώσιν ή να κατοικήσωσιν εις αυτήν, γ) όσοι εις ξένας Επικρατείας είναι γεννημένοι από πατέρα Ελληνα, δ) όσοι εις ξένας Επικρατείας προ της δημοσιεύσεως του παρόντος Συντάγματος έλθωσιν εις την Ελληνικήν Επικράτειαν και ορκισθώσιν τον Ελληνικόν όρκον, ε) όσοι ξένοι έλθωσιν και πολιγραφηθώσιν»
Εξι άρθρα καθόριζαν τον τρόπο πολιτογράφησης, που επισφραγίζονταν με τον όρκο: «Ορκίζομαι εις το όνομα του Υψίστου και της Πατρίδος να συντρέχω πάντοτε εις υποστήριξιν της ελευθερίας και ευδαιμονίας του Εθνους μου, θυσιάζων υπέρ αυτού και αυτήν μου την ζωήν, εάν χρεία το καλέση. Να υποτάσσωμαι εις τους νόμους της Πατρίδος μου, να σέβωμαι τα δίκαια των πολιτών μου και να εκπληρώ απαραβάτως τα καθήκοντα του Πολίτου».
Το ζήτημα της πίστης
Ο ενοποιητικός ρόλος της θρησκείας στη συγκρότηση του κράτους - έθνους
Στο ερώτημα γιατί η «πίστις εις τον Χριστόν» ταυτοποιεί τον Ελληνα του '21 έχουν δοθεί κατά καιρούς διαφορετικές απαντήσεις.
Στο ένα άκρο βρίσκονται ερμηνείες θρησκευτικού τύπου. Συνηγορούν υπέρ μιας θρησκευτικής αντίληψης για τη συγκρότηση του νεοελληνικού κράτους. Χωρίς το ράσο, όπως σημειώνει ένας από τους σύγχρονους φορείς της και «τη συμβολή του στη συντήρηση του ελληνορθοδόξου φρονήματος του Γένους... δεν θα μπορούσε να υπάρξει `21». Είτε η ίδια προσέγγιση με άλλα λόγια, η εκκλησία αποτελεί την «κιβωτό του έθνους». Στο άλλο η «πίστις» προβάλλει ως το κριτήριο που διαχώριζε Ελληνες και Οθωμανούς.
Ενα από τα πιο χαρακτηριστικά κείμενα αυτής της κατηγορίας ανήκει στον Αγγ. Ελεφάντη (1936-2008). Γράφει, ανάμεσα στ' άλλα, ο διανοούμενος της Αριστεράς:
«Η διαχωριστική γραμμή που επιβάλλει η πίστη στο Χριστό είναι αυστηρώς πολιτική και επιδιώκει πολιτικά αποτελέσματα. Επιδιώκει την πολιτική ελευθερία, την ελευθερία γενικώς, που μόνο στο πλαίσιο ενός ανεξάρτητου κράτους μπορεί να υπάρξει. Οι επαναστάτες, αυτοί οι θρησκευόμενοι άνθρωποι, κινούνται με τις πλέον εκκοσμικευμένες και ανεξίθρησκες ιδέες ως προς τον κύριο στόχο τους, την ελευθερία, πράγμα που το καταγράφουν και στα ιδρυτικά του Κράτους Συντάγματα. Επικαλούνται τον Χριστό (βεβαίως είναι χριστιανοί) και τον Αγώνα (βεβαίως αγωνίζονται) διότι υπόδουλοι, ραγιάδες, είναι οι χριστιανοί που εξεγείρονται. Το γένος των χριστιανών είναι το γένος, το έθνος των υποδούλων που αυτονομούμενο μετασχηματίζεται και μετονομάζεται σε έθνος Ελλήνων...
Μια μακρά διαδικασία εθνογένεσης συμπυκνώνεται και αυτοβεβαιώνεται μέσα στην Επανάσταση υψώνοντας ως σύνορο απέναντι στον Οθωμανό κατακτητή το Κράτος-Εθνος. Είναι σαφές ότι οι Επαναστάτες, αυτοί οι ηρωικοί άνθρωποι αλλά και μεγάλοι πολιτικοί, για να οικοδομήσουν το ''Εμείς'', τη δύναμη που θα τους οδηγούσε στην ελευθερία, δεν μπορούσαν να βασιστούν ούτε στη γλώσσα (πολλοί μιλούσαν αρβανίτικα) ούτε στην παιδεία ούτε στον κοινό πολιτισμό ούτε στο αίμα, στην κοινή καταγωγή. Βέβαια οι λόγιοί τους αναφέρονταν στους Αρχαίους. Το κοινό στοιχείο όμως που όριζε το συνανήκειν ήταν η πίστη στο Χριστό, απόλυτο διαφοροποιητικό στοιχείο ως προς τον Οθωμανό κατακτητή και ισχυρό ενοποιητικό στοιχείο όλων των υπόδουλων και εξεγερμένων.
Γι' αυτό και ορίζεται γενικά: εις Χριστόν. Δεν τους ενδιαφέρει ένα δόγμα ή μια Εκκλησία, αλλά μια αρχή, μια διαχωριστική γραμμή. Δεν τους ενδιαφέρει μια πολιτισμική ιδιαιτερότητα, η γλώσσα ή η φυσική καταγωγή (όπως ορίζει το σημερινό δίκαιο της ιθαγένειας) αλλά μια αντικειμενική και συνεπώς αδιαμφισβήτητη αρχή, ένας αντικειμενικός προσδιορισμός του λαού που οφείλει την αντικειμενικότητά του στο γεγονός ότι ως χριστιανός είναι υπόδουλος και καταπιεσμένος και ως υπόδουλος αγωνίζεται, επαναστατεί...».
Aucun commentaire:
Enregistrer un commentaire