Στυλιανός Αλεξίου : Ένας άξιος εργάτης των γραμμάτων

Ποίηση και ποίηση

 

του Βασίλη Ρούβαλη

Δεν είναι διαδεδομένη η συνεισφορά του Στ. Αλεξίου. Ο πλούτος των «εργαλείων» που έχει καταθέσει έως στιγμής καθώς και η επιστημονική εμβάθυνση που έχει επιδείξει σε όσους τομείς και πεδία εισήλθε (αρχαιολογία, ύστερη βυζαντινή φιλολογία, σύγχρονη/νεοελληνική λογοτεχνία), αναδεικνύουν μια προσωπικότητα συνειδητή και συγκροτημένα δοσμένη στην προαγωγή του νεοελληνικού πολιτισμού.

Ο επιστημονικός και πνευματικός κόσμος διαθέτει ένα «άξιο τέκνο» του, αδιάλειπτα παρών στις εξελίξεις του σύγχρονου πολιτισμού και πάντοτε σε χαμηλή θέα έναντι του συνήθους ορίζοντα προβολής. Ο λόγος για τον Στυλιανό Αλεξίου, του οποίου η πολύπλευρη προσφορά στη φιλολογία, τη λογοτεχνία και την αρχαιολογική έρευνα είναι αδιαμφισβήτητη και αξιοθαύμαστη. Μια υπενθύμιση αυτής της προσωπικότητας προσφέρεται μέσα από τις σελίδες του περίφημου Καταλόγου των «Εκδόσεων Στιγμή» (αρ. 25), που κυκλοφόρησε πρόσφατα, με αφορμή την έκδοση της πρώτης… ποιητικής συλλογής του με τίτλο «Στίχοι επιστροφής».
Ο Αιμίλιος Καλιακάτσος, ο παλιός τυπογράφος κι εκδότης, φρόντισε με αυτό το μικρό αφιέρωμα του εκδοτικού καταλόγου (ενός πολύτιμου εγχειριδίου προώθησης ποιοτικών προτάσεων -πέραν των καθεστωτικώς προβεβλημένων- στο πεδίο της ποίησης και του δοκιμίου) να προσδώσει έναν τόνο αποτίμησης και εκτίμησης για τον διανοούμενο συνεργάτη του. Ακόμη και τώρα, στα 91 χρόνια του, ο Στ. Αλεξίου συνεχίζει αδιάπτωτα την ενασχόλησή του με τον ελληνικό λόγο από διαφορετικές πτυχές και οπτικές γωνίες, με στόχο την επαναθεώρηση και την αποτίμηση, την προβολή ωφέλιμων πλευρών της νεοελληνικής γραμματείας.

Το ευρύτερο αναγνωστικό κοινό αγνοεί σε μεγάλο βαθμό τη δύσκολη, ταυτόχρονα επίκαιρη αλλά και σωτήρια φιλολογική εργασία του Στ. Αλεξίου στο corpus των έργων της Κρητικής Αναγέννησης. Οι επεμβάσεις του στάθηκαν καίριες και επιστημονικά χαιρετίστηκαν ως σημείο ad hoc για τη συνέχιση της μακροχρόνιας έρευνας από τους φιλολόγους στο λίγο πολύ άγνωστο πεδίο της κρητικής λογοτεχνίας στην περίοδο της βενετικής κτήσης, από τον 15^ο αιώνα έως το 1669, όσο και στα δημώδη βυζαντινά κείμενα. Εξέδωσε σημαντικά έργα (Κρητικός Πόλεμος του Μπουνιαλή, Ερωτόκριτος του Κορνάρου, Ερωφίλη του Χορτάτση, Βασιλιάς Ροδολίνος του Τρωίλου, Βασίλειος Διγενής Ακρίτας, μεταξύ άλλων) αποκαθιστώντας τα και αναδεικνύοντάς τη γοητεία και την αμεσότητά τους έναντι προηγούμενων ελλειμματικών εκδόσεων, παροραμάτων, λανθασμένων εκτιμήσεων από παλαιότερους μελετητές. Άλλο τόσο, παράλληλα με τη διδακτική του προσφορά στον Τομέα της Βυζαντινής και Νεοελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης (συνταξιοδοτούμενος το 1990), επιδόθηκε στη μελέτη του Διονυσίου Σολωμού, ενός «εθνικού κεφαλαίου» σε πλήρη ερευνητική εξέλιξη κι έξαρση αντιθετικών προσεγγίσεων. Δέχθηκε πυρά από σολωμιστές μα άλλο τόσο θαυμάστηκε η ενδελεχής αναφορά σημαντικών παραμέτρων της σολωμικής προσέγγισης στη δική του εργασία. Αναμφίβολα, το ογκώδες έργο Διονυσίου Σολωμού ποιήματα και πεζά (1994) απέδωσε καρπούς προς όφελος της ερμηνείας και της σύγχρονης θέασής του.
Τα ενδιαφέροντά του είναι απεριόριστα: εξέδωσε 26 σονέτα του Σαίξπιρ σε δική του μετάφραση, διείσδυσε στο ποιητικό περίβλημα του Καζαντζάκη κάνοντας μια ανθολόγηση αποσπασμάτων από την Οδύσσεια και άλλα στιχουργήματά του, στοιχειοθέτησε μια κάτοψη της λογοτεχνίας από τους στίχους του Ομήρου έως τον 20ό αιώνα, στο έργο ζωής Ελληνική λογοτεχνία. Από τον Όμηρο στον 20ό αιώνα (εκδόσεις Στιγμή, 2010). Και μόλις πρόσφατα, κυκλοφόρησε η ποιητική συλλογή του Στίχοι επιστροφής αποκαλύπτοντας μία ακόμη δημιουργική πτυχή του. Τα ποιήματά του εστιάζουν στο ανθρώπινο δράμα απέναντι στον χρόνο, στην εμπειρία του πολέμου, στην ανάγκη ειρηνικής δημιουργίας, στην υπαρξιακή ανάταση.
Δεν είναι διαδεδομένη η συνεισφορά του Στ. Αλεξίου. Ο πλούτος των «εργαλείων» που έχει καταθέσει έως στιγμής καθώς και η επιστημονική εμβάθυνση που έχει επιδείξει σε όσους τομείς και πεδία εισήλθε (αρχαιολογία, ύστερη βυζαντινή φιλολογία, σύγχρονη/νεοελληνική λογοτεχνία), αναδεικνύουν μια προσωπικότητα συνειδητή και συγκροτημένα δοσμένη στην προαγωγή του νεοελληνικού πολιτισμού. Πέρα από βαρύγδουπες τοποθετήσεις, που είθισται να ακούγονται αδιακρίτως στον χώρο των γραμμάτων, ο Στ. Αλεξίου ευεργετεί την ακαδημαϊκή κοινότητα. Οι απόψεις του, όπως κι όταν αυτές γίνονται ευρύτερα ακροατές, ακούγονται στοιβαρές και ωφελούν βάσιμα: σε ραδιοφωνική συνέντευξη που παραχώρησε πρόσφατα (και παρατίθεται απομαγνητοφωνημένη στην έκδοση της Στιγμής), σημειώνει, για παράδειγμα, ότι «η λογοτεχνική κριτική, όπως και η κοινή γνώμη, ενίοτε παραπαίουν» ενώ «…μεγάλη λογοτεχνία, με συνολική και φιλοσοφημένη αντίληψη της ζωής, όπως ήταν η ρωσική και η γαλλική λογοτεχνία του 19-20ού αιώνα, δεν γράφεται σήμερα σε κανένα μέρος του κόσμου. Οι ευκολίες της τεχνολογίας πολλαπλασίασαν την παραγωγή…». Και σ’ ό,τι αφορά τη νεότερη ποίηση, τη δομή και το διακύβευμά της σημειώνει χαρακτηριστικά: «Ο Σεφέρης και ο Ελύτης ήταν κάτοχοι της παλαιότερης αυστηρής τεχνικής του στίχου, γι’ αυτό πέτυχαν στην απελευθέρωση της έκφρασης, ώστε να είναι περισσότερο άμεση και ζωντανή. Ωστόσο, με το πέρασμα του καιρού το αποτέλεσμα είναι σήμερα αρνητικό, διότι χάθηκε εντελώς η αίσθηση του ρυθμού και της ευφωνίας, και η ποίηση στις μέρες μας, εκτός λίγων εξαιρέσεων, εξομοιώθηκε με τον πεζό λόγο…».