Ελλάδα - Αλέξης Σολομός - Ο λόγιος τολμητίας

Κώστας Γεωργουσόπουλος

Η αποδημία του Αλέξη Σολομού σηματοδοτεί και ένα τέλος. Τέλος μιας μεγάλης εποχής για το ελληνικό θέατρο και ιδιαίτερα για την ελληνική σκηνική λογιοσύνη. Η νέα αρχή με τα ίδια συστατικά λογιοσύνης άρχισε με τον Ευαγγελάτο, αλλά δεν βλέπω να έχει βρει συνέχεια. Πράγματι, από τις αρχές του 20ού αιώνα ο Θωμάς Οικονόμου, δάσκαλος του Ροντήρη, του Φώτου Πολίτη, του Βεάκη, της Κοτοπούλη ερχόταν από τη μεγάλη θεατρική επανάσταση του νατουραλισμού, αφού υπήρξε μαθητής και ηθοποιός του Γεωργίου Μανίγγεν της Σαξονίας, του πρώτου σκηνοθέτη στην ιστορία του παγκόσμιου θεάτρου και γκουρού του Στανισλάβκι.
Υστερα ήρθε ο κριτικός, μεταφραστής, συγγραφέας και σκηνοθέτης Φώτος Πολίτης, εκείνος που ο Μινωτής τον χαρακτήριζε «τον άνθρωπο που πνευματοποίησε το θέατρό μας». Ακολούθησε ο Ροντήρης, νομικός, φιλόλογος και μέγας μαθητής και βοηθός του Ράινχαρτ, θεμελιώτης της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου και πρώτος σκηνοθέτης που μελέτησε και σχεδίασε παραστάσεις αρχαίου δράματος με την επιστροφή στην κοιτίδα τους: τα αρχαία αμφιθέατρα (Επίδαυρος 1938). Ο Ροντήρης υπήρξε μαθητής του μεγάλου κλασικού φιλολόγου Σταϊερμάχερ και μεταφραστής του Μπομαρσαί, του Μολιέρου, του Γκολντόνι, του Σίλερ (ως τετράγλωσσος). Ακολούθησαν ο Τάκης Μουζενίδης, ο Μινωτής, ο Καρζής, ο Σωκράτης Καραντινός, σκηνοθέτες με βαθιά κλασική παιδεία και μελετητές της σκηνικής τέχνης και των νεοκλασικών και των μοντέρνων καιρών. Και τελευταίος ο λογιότατος Μίνως Βολανάκης. Ο Σολομός είναι ο πλέον λόγιος αφού η συγγραφική του παραγωγή είναι σχεδόν ισότιμη με τη σκηνοθετική του πορεία. Και δεν ήταν μόνο ένας ευαίσθητος δοκιμιογράφος θεατρικών θεμάτων. Ηταν ερευνητής, μελετητής και συχνά αποκαλυπτικός στις προτάσεις του. Δεν χρειάζεται να μείνω σε πολλά παραδείγματα, αρκεί κανείς να μελετήσει τις καθαρά δραματολογικές αναλύσεις που κάνω στα έργα του «Κρητικού Θεάτρου» για να αντιληφθεί πως πίσω από κάθε παράσταση υπήρχαν ενδελεχής έρευνα και θεατρολογική ιστορική γνώση. Και μόνο να υπολογίσει τους σημαντικούς εσωτερικούς λόγους των κειμένων για να συμφωνήσει πως τα μεγάλα αυτά ποιητικά αριστουργήματα γράφτηκαν για να παιχτούν κι όχι μόνο για να διαβαστούν, όπως αξιόλογοι αλλά άγευστοι σκηνής φιλόλογοι υποστήριζαν.

Π.χ. η ανατρεπτική του προσέγγιση στον «Βασιλιά Ροδολίνο» που τον ανέβασε έξοχα δείχνει το θεατρολογικό θεωρητικό δαιμόνιο που φώλιαζε μέσα στον ευφάνταστο αυτόν σκηνικό ποιητή.

Βέβαια η καίρια παρέμβαση του Σολομού στην ιστορία της ελληνικής παραστασιολογίας ήταν η αποκατάσταση του συκοφαντημένου Αριστοφάνη. Αντιμετώπισε το 1956, όταν το Εθνικό ανήγγειλε τις «Εκκλησιάζουσες», ομαδικά πυρά από το σύνολο του Τύπου γιατί θα καταπιανόταν με τον βωμολόγο, τον τυχαίο, τον τραβεστί αρχαίο σατιρικό. Και βέβαια υπήρχε ένα θλιβερό συνεχές προηγούμενο αφού ο Αριστοφάνης από το 1906, που τον ανέβασε ο Χρηστομάνος μόνο «δι' άντρας» θεατές, είχε να μαρτυρήσει θιάσους μπουλουκιών που περιέφεραν τα κουρέλια και την αναισχυντία τους παίζοντας τη «Λυσιστράτη» κυρίως μόνο για άντρες... και φαντάρους θεατές. Εγώ προσωπικά είδα στη Λαμία τέτοιο κατάντημα από τον θίασο των «Αδελφών Μάνου». Ο Σολομός επέβαλε τον Αριστοφάνη και τον κατέστησε αναγκαίο και σήμερα πλέον μόδα επιλέγοντας ως συνεργάτες τον Θρασύβουλο Σταύρου (μετάφραση), τον Γιώργο Βακαλό (σκηνικά κοστούμια), τον Μάνο Χατζιδάκι (έξι χρόνια πριν τους «Ορνιθες» του Κουν), την Τατιάνα Βαρούτη (χορογραφία) και πρωταγωνιστές Αρώνη, Νέζερ, Ζερβό, Χαλκούση, Καλογιάννη (κι όχι Κακογιάννη, Φοίβη!), Καρέζη, Βόκοβιτς κ.λπ.

Αλλά εκτός από την εμμονή του στο κρητικό θέατρο (για να επιμείνω στην ελληνική του εν γένει εμμονή) οφείλουμε στον Σολομό την αποκατάσταση ενός άλλου συκοφαντημένου και καταδικασμένου στην αναγνωστική εμπειρία, του Καζαντζάκη. Ο Σολομός όχι μόνο πίστεψε στη θεατρικότητα του μεγάλου Κρητικού, αλλά ανέβασε σχεδόν τα άπαντά του, ακόμη και τα φιλοσοφικότερα όπως ο «Βούδας», δυστυχώς μετά τον θάνατο του ποιητή, ο οποίος όσο ζούσε είχε ταπεινωθεί να δει τον «Καποδίστριά» του το 1946 επειδή (ναι, ναι) ήταν τότε υφυπουργός στην υπηρεσιακή κυβέρνηση. Αλλά για να τελειώνω με την πρωτότυπη προσφορά του Σολομού: υπήρξε στον καιρό του τόσο μοντερνιστής ώστε σήμερα ωχριούν μπροστά στις τόλμες του τα μειράκια που μαϊμουδίζουν το παγκόσμιο μεταμοντέρνο μποστάνι με τα υβρίδια κραμβολάχανα.

Εβλεπα τον «Αμφιτρύωνα» τις προάλλες με τον γύρο της παιδικής χαράς. Το 1957 ο Σολομός (55 χρόνια πριν!) την πορεία του Πετρούκιου και της Κατερίνας στην «Στρίγγλα» του Σαίξπηρ την είχε βάλει να γίνεται στα αλογάκια του τσίρκου.

Με τον θάνατο του Σολομού ήρθε και η φίμωση των λόγιων μεγάλων σκηνοθετών, του Ευαγγελάτου, του Γιώργου Μιχαηλίδη, του Χουρμουζιάδη, του Παπαβασιλείου που περιφέρονται ξέμπαρκοι.

Πηγή: Τα Νέα

Δημοσιεύτηκε στις 06/10/2012