Μηχανή παραγωγής ιδεολογικού ψέματος
Γιώργος Σιακαντάρης
Τη στιγμή που η Ευρωπαϊκή Ενωση αντιμετωπίζει τεράστιες οικονομικές και πολιτικές προκλήσεις στην προσπάθειά της να επιλέξει έναν δρόμο ανάμεσα σε όσους βλέπουν σ' αυτήν μόνο μια νομισματική ένωση και σε όσους την βλέπουν αρχικά ως πολιτική ένωση και στη συνέχεια ως εργαστήρι για την υπέρβαση των εθνικισμών, οι σκέψεις του Βαλερστάιν είναι γόνιμες. Θεωρώ όμως πως αν και ως προβληματισμοί έχουν να προσφέρουν προς αυτή την κατεύθυνση, δεν συμβαίνει το ίδιο με τα συμπεράσματά του.
Στο έργο αυτό που εκδόθηκε το 2006, ο Βαλερστάιν υποστηρίζει πως οι κυρίαρχες ευρωπαϊκές δυνάμεις και οι ΗΠΑ, πίσω από τις αρχές της προόδου, του εκσυγχρονισμού, της δημοκρατίας και προσφάτως των ανθρώπινων δικαιωμάτων καλύπτουν τις απαιτήσεις κυριαρχίας τους στον υπόλοιπο κόσμο. Αυτές οι «οικουμενικές ιδέες» υποστηρίζονται από τη θεωρία του φυσικού δικαίου, η οποία κατά τον ευρωπαϊκό οικουμενισμό γίνεται δεκτή και σεβαστή μόνο από τον δυτικό κόσμο. Ο υπόλοιπος κόσμος καλείται να ενταχθεί στην ιδεολογία του καπιταλιστικού κοσμοσυστήματος, η οποία παρουσιάζεται ως αυτονόητη αλήθεια.
Ο συγγραφέας ξεκινά την πολεμική του στον ευρωπαϊκό οικουμενισμό από την παράθεση της διαμάχης δυο μοναχών οι οποίοι συγκρούστηκαν για την τύχη των Ινδιάνων του Περού και της Λατινικής Αμερικής ευρύτερα. Ο πρώτος απ' αυτούς, ο Βαρθολομαίος ντε Λα Κάζας, αντιτάχθηκε στον βίαιο προσηλυτισμό των ντόπιων και στη χρησιμοποίησή τους ως δούλων από τους ισπανούς κατακτητές. Ο Λας Κάζας αμφισβητούσε, πρώτον, τη δικαιοδοσία των ισπανών κατακτητών και της Εκκλησίας να κρίνουν τα πιστεύω των Ινδιάνων, δεύτερον, τη νομιμότητα της εξουσίας έναντί τους και, τρίτον, θεωρούσε πως η βίαιη επέμβαση προκαλούσε περισσότερες βλάβες απ' όσες απέτρεπε. Ο δεύτερος, ο Σεπούλβεδα, δικαιολογεί όλα τα βίαια μέσα που χρησιμοποιήθηκαν εναντίον των αυτοχθόνων στο όνομα του εκχριστιανισμού και του εκπολιτισμού τους. Ο Βαλερστάιν αποδίδει στον Σεπούλβεδα τον τίτλο του προδρόμου του ευρωπαϊκού οικουμενισμού. Ούτε για μια στιγμή δεν σκέφτεται, όπως κάνει ο Τσβετάν Τοντόροφ στο «Η κατάκτηση της Αμερικής» (εκδόσεις Νήσος, μτφ. Κική Καψαμπέλη), να θεωρήσει πως τον ευρωπαϊκό οικουμενισμό εκφράζει ο Κάζας και όχι ο Σεπούλβεδα.
Η αποικιοκρατία, συνεχίζει ο συγγραφέας, στο όνομα του εκπολιτισμού και της προόδου επέβαλε την κυριαρχία της στον μη ευρωπαϊκό κόσμο. Ως ιδεολογικά επιχειρήματα χειραγώγησης και ως μέσα νομιμοποίησης της εξουσίας των αποικιοκρατών χρησιμοποιήθηκαν αρχικά οι οικουμενικές αξίες εναντίον της βαρβαρότητας. Αυτός είναι ο οικουμενισμός των ισχυρών «πολιτισμένων» έναντι των ανίσχυρων «βαρβάρων». Οι πολιτισμένοι, δηλαδή, δικαιούνται να επεμβαίνουν από το 1500 έως σήμερα, επικαλούμενοι παλαιότερα τον αγώνα κατά της ειδωλολατρίας και την πάλη για τον εκχριστιανισμό, αργότερα την πρόοδο και την ανάπτυξη και, τελευταία, τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Το δεύτερο επιχείρημα του Βαλερστάιν είναι ο οριενταλισμός. Με την είσοδο στην κεντρική σκηνή των ασιατικών πολιτισμών, ο ευρωπαϊκός οικουμενισμός δεν μπορεί να επικαλείται πως αγωνίζεται κατά κάποιων βαρβάρων, αφού είναι αναγκασμένος να αναγνωρίζει τον ασιατικό και αραβικό πολιτισμό. Αντί αυτού όμως υποστηρίζει πως υπάρχει κάτι στους μη ευρωπαϊκούς πολιτισμούς που τους κάνει ασύμβατους με τη νεωτερικότητα και την αληθινή οικουμενικότητα. Βεβαίως ο Βαλερστάιν κάνει ένα μεγάλο βήμα, ταυτίζοντας τη νεωτερικότητα με τον καπιταλισμό και τον αστικό κόσμο. Αξιολογώντας όμως αρνητικά τη γενικότερη πορεία του καπιταλισμού και της νεωτερικότητας, καταλήγει στο συμπέρασμα πως είναι θετικό που οι άλλοι πολιτισμοί δεν μπορούν να γίνουν νεωτερικοί. Νομίζω, λοιπόν, πως ο Βαλερστάιν, συνεχίζοντας τις θεωρητικές του προκλήσεις - μια παλαιότερή του, ήταν η ένταξη του μαρξισμού στο φιλελεύθερο ρεύμα - έχει δίκιο όταν ταυτίζει τη νεωτερικότητα με τον αστισμό. Είναι όμως η επιχειρηματολογία του αδύναμη να πείσει πως το ισοζύγιο αυτής της νεωτερικότητας είναι αρνητικό, παρ' όλες τις αρνητικές πλευρές του καπιταλιστικού κοσμοσυστήματος.
Το τρίτο επιχείρημα επικαλείται τον επιστημονικό ευρωπαϊκό οικουμενισμό, ο οποίος αυτοπαρουσιάζεται ως ο μοναδικός τρόπος για να προσεγγίσουμε την αλήθεια. Η επιστημονική αλήθεια στα χέρια του ευρωπαϊκού οικουμενισμού μετατρέπεται όμως έτσι σε εργαλείο εξαπάτησης και παραγωγής ψέματος.
Τελικά, ο Βαλερστάιν αφού αποψιλώσει από τις βασικές πανανθρώπινες αλήθειές του τον ευρωπαϊκό οικουμενισμό και αφού τον αναγάγει σε μηχανή παραγωγής ιδεολογικού ψέματος, αναζητεί τις αρχές του δικού του οικουμενικού οικουμενισμού. Εδώ όμως δεν είναι καθόλου πειστικός, γιατί, αν και έχει δίπλα του αυτές τις αρχές, αυτός κοιτάζει αλλού.
Πηγή: Τα Νέα
Δημοσιεύτηκε στις 06/08/2011
Aucun commentaire:
Enregistrer un commentaire