Το τέλος της Δύσης;

Η ανακατανομή της παγκόσμιας οικονομικής ισχύος και η δυτική κουλτούρα

Του Π. Κ. Ιωακειμίδη*

Η Δύση, ΗΠΑ και Ευρώπη, σε κρίση. Μήπως λοιπόν έχει έλθει το από πολλού αναμενόμενο τέλος της Δύσης; Οι εσχατολογικές αναλύσεις και προβλέψεις για το (επικείμενο) τέλος της Δύσης και ό,τι ονομάζεται δυτικός πολιτισμός χρονολογούνται εδώ και πολλά χρόνια (κύριος εκφραστής ο Ο. Σπέγκλερ). Κάθε φορά όμως η πραγματικότητα διέψευδε τις προβλέψεις και επιβεβαίωνε ουσιαστικά τη θέση του Κ. Πόπερ ότι επιστημονικά είναι εντελώς αδύνατο αλλά και επικίνδυνο να επιχειρεί κάποιος να προβλέψει την ιστορία.

«Μια εβδομάδα είναι εξαιρετικά μεγάλος χρόνος στην πολιτική», είχε πει προσφυώς ο Χ. Ουίλσον, ο πρώην βρετανός πρωθυπουργός αλλά πολύ μεγαλύτερος στην ιστορία. Παρά τις οποιεσδήποτε αναλύσεις και προβλέψεις, η Δύση κυριάρχησε τα τελευταία τετρακόσια περίπου χρόνια για μια σειρά από συγκεκριμένους λόγους (που ανέλυσε πρόσφατα ο Νάιαλ Φέργκιουσον στο βιβλίο του «Civilization: the West and the Rest» / «Πολιτισμός: Η Δύση και οι Αλλοι»). Αλλά αυτήν τη φορά το διαφαινόμενο τέλος της Δύσης δεν συνιστά εσχατολογική πρόβλεψη του τύπου που αναγγέλλουν μια σειρά από ακαδημαϊκές εκδόσεις για το τέλος των πάντων, από την ιστορία, τη φύση, την εργασία, τον Θεό, κ.λπ. Φαίνεται να συνιστά πραγματικότητα, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά την κυρίαρχη θέση της Δύσης στο παγκόσμιο σύστημα.

Πρώτα απ' όλα όμως, θα πρέπει να επισημανθεί ότι δεν είναι πάντοτε σαφές τι ακριβώς εννοούμε με τον όρο «Δύση», εάν εννοούμε μια γεωπολιτική κατηγορία ή ένα σύνολο κρατών που διαμοιράζονται δέσμη κοινών αξιών (ορθολογισμό, δημοκρατία, κράτος δικαίου, οικονομία της αγοράς, ανθρώπινα, θεμελιώδη δικαιώματα, κυριαρχία της επιστήμης, κ.λπ.). Ως γεωπολιτική κατηγορία, η Δύση είχε κάποια ιδιαίτερη εννοιολογική και πρακτική σημασία στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Με το τέλος του πολέμου αυτού, η Δύση ως γεωπολιτική κατηγορία έπαψε εν πολλοίς να έχει νόημα, όπως έπαψε να έχει νόημα και ο αντίστοιχος όρος - Ανατολή. Την περίοδο εκείνη όλες οι χώρες του παγκόσμιου συστήματος ήταν αναγκασμένες να συνταχθούν είτε με τη Δύση (υπό την ηγεσία των ΗΠΑ) είτε με την Ανατολή (υπό την ηγεσία της τότε Σοβιετικής Ενωσης). Με τη σημασία αυτή κυρίως - νομίζω - ο Κ. Καραμανλής είχε διακηρύξει ότι «ανήκομεν εις την Δύσιν».

Η Δύση λοιπόν ως γεωπολιτική κατηγορία τελείωσε. Ως πολιτιστική αξιολογική ενότητα όμως εξακολουθεί να έχει το νόημα που είχε. Αλλά η υπεροχή, κυριαρχία αυτής της ενότητας στο παγκόσμιο σύστημα φτάνει εμφανώς στο τέλος της. Η οικονομική και πολιτική εξουσία μετακινείται σταθερά και φαίνεται αμετάκλητα στην Ασία και πρωτίστως σε δύο χώρες, Κίνα και Ινδία, αλλά και πέραν της Ασίας (Βραζιλία, Ν. Αφρική, αναδυόμενες δυνάμεις κ.ά.).

Η Κίνα ήδη κυριαρχεί στην παγκόσμια οικονομία, όπως πιστοποιεί σειρά δεικτών, ενώ σύμφωνα με ορισμένα σενάρια γύρω στο 2020 θα έχει καταστεί η μεγαλύτερη σε μέγεθος οικονομία παγκοσμίως, εκτοπίζοντας από τη θέση αυτή τις ΗΠΑ και βεβαίως την Ευρωπαϊκή Ενωση (ΕΕ). Ηδη η Κίνα αισθάνεται ότι είναι σε θέση να παραδίδει μαθήματα στις ΗΠΑ και Δύση γενικά ως προς το πώς πρέπει να διαχειρίζονται επιτυχώς τις οικονομίες τους! Και ακόμη, η Κίνα επιχειρεί να μετατρέψει την οικονομική δύναμη σε πολιτική και στρατιωτική ισχύ, μια διαδικασία που ιστορικά έχει αποδειχθεί ότι είναι εξαιρετικά απρόβλεπτη και επικίνδυνη. Στο παρελθόν είχε οδηγήσει σε καταστάσεις αστάθειας και αιματηρών συγκρούσεων.

Το γεγονός ότι οι ΗΠΑ είναι μια υπερχρεωμένη οικονομία και το μεγαλύτερο μέρος του χρέους αυτού βρίσκεται στα θησαυροφυλάκια της Κίνας, είναι δηλωτικό του νέου καθεστώτος σχέσεων και ισορροπίας που δημιουργείται. Ωστόσο περισσότερο δηλωτικό είναι το γεγονός της κρίσης χρέους που αντιμετωπίζουν Ευρώπη και ΗΠΑ και κυρίως η αδυναμία πολιτικών ηγεσιών και συστημάτων να διαχειριστούν αποτελεσματικά την κρίση αυτή προσδιορίζοντας τις βαθύτερες αιτίες που την προκαλούν. Αδυνατούν δηλαδή να διαχειριστούν ακόμη και τα συμπτώματα της κρίσης (χρέος, κ.λπ.), σε μια στιγμή που θα έπρεπε να είχαν διαμορφώσει μια συνολική στρατηγική και σχέδιο για τη διαμόρφωση ενός άλλου «οικονομικού παραδείγματος». Γιατί η βαθύτερες αιτίες της οικονομικής κρίσης βρίσκονται ακριβώς στην ανακατανομή της παγκόσμιας οικονομικής ισχύος.

Η αδυναμία αυτή καθιστά ίσως «το τέλος της Δύσης» μία μη αναστρέψιμη διαδικασία...

*Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και μέλος του ΔΣ του ΕΛΙΑΜΕΠ

 

Πηγή: Τα Νέα

Δημοσιεύτηκε στις 12/08/2011