Πάνος Καρνέζης: " Γράφω το βιβλίο της αποτυχίας "

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ στον Γιώργο Σαββινίδη

«Καλύτερα να μη  γνωρίζω πολλά για τους αναγνώστες,  θα με έκανε, νομίζω, να διστάζω τι και πώς να γράφω.

Είναι ένας από τους σπουδαιότερους συγγραφείς της γενιάς του και από τους διαπρεπέστερους Έλληνες λογοτέχνες στο εξωτερικό. Για τον ίδιο το γράψιμο δεν είναι παρά ένας τρόπος επικοινωνίας με τον κόσμο και περισσότερο η ικανοποίηση μιας ανάγκης για εξωστρέφεια, παρά για ενδοσκόπηση. Εδώ και 19 χρόνια, ο Πάνος Καρνέζης ζει στο Λονδίνο και έχει την ευκαιρία να μοιραστεί αυτή του την εξωστρέφεια με εκατομμύρια ανθρώπους, αφού γράφει τα βιβλία του στα Αγγλικά, μια γλώσσα οικουμενική που έχει επικρατήσει ως επίσημη ή δεύτερη επίσημη σε πολλές χώρες του κόσμου και ομιλείται από έναν ασύλληπτο αριθμό φιλαναγνωστών. Το γεγονός αυτό του επιτρέπει να βιοπορίζεται από τη συγγραφή καθώς προτείνει στο αναγνωστικό κοινό λογοτεχνικά έργα που συνδυάζουν επιρροές τόσο από την ελληνική όσο και από την παγκόσμια λογοτεχνία, επιστρατεύοντας έναν απλό, αλλά οικουμενικό τρόπο γραφής που κεντρίζει το ενδιαφέρον αναγνωστών από διάφορες κουλτούρες. Στα Ελληνικά μεταφράζει τα βιβλία του ο ίδιος, γεγονός που του επιτρέπει να συμμετέχει ενεργά και παράλληλα, τόσο στη βρετανική όσο και στην ελληνική λογοτεχνική σκηνή.
Τους τελευταίους μήνες αποφάσισε να μεταφέρει όλα τα εκδομένα στα Ελληνικά βιβλία του σε ένα νέο, μικρό, αλλά φιλόδοξο εκδοτικό οίκο, τις εκδόσεις Μακόντο, εξασφαλίζοντας μια ιδιόμορφα καλαίσθητη εκδοτική παραγωγή. Η αρχή έγινε με τη συλλογή «Μικρές ατιμίες και άλλα διηγήματα», που περιέχει και πέντε νέα διηγήματα που δεν περιέχονταν στην παλιά έκδοση, καθώς και την αναθεωρημένη έκδοση του μυθιστορήματός του «Ο Λαβύρινθος». Λίγο μετά το Πάσχα κυκλοφόρησαν δύο ακόμη βιβλία του, «Το πάρτι γενεθλίων» και «Το Μοναστήρι». Οι εκδόσεις Μακόντο κυκλοφορούν όλα τα βιβλία του και σε ebook.
- Τι σας ώθησε στη συγγραφή και τι είναι αυτό που ενδεχομένως κάποτε θα σας απομακρύνει; Ήταν νομίζω μια θεραπεία για τη νοσταλγία που ένιωθα για την Ελλάδα ύστερα από κάποια χρόνια που ζούσα στην Αγγλία. Γράφω αποκλειστικά γύρω στα δέκα χρόνια και δεν έχω νιώσει πως θα το εγκατέλειπα για κάτι άλλο. Ποτέ δεν μπορεί να ξέρει κανένας βέβαια. Μόνο βιοποριστικοί λόγοι, αλλά και σε αυτή την περίπτωση πιστεύω πως θα συνέχιζα να γράφω στον ελεύθερο χρόνο μου, όπως όταν ξεκίνησα.
- Γράφετε για τον εαυτό σας ή αφουγκράζεστε τις προτιμήσεις του κοινού; Γράφω για τον αναγνώστη, γι’ αυτό και εκδίδω τα βιβλία μου. Το θέμα του βιβλίου, η προσέγγιση και οι ιδέες είναι προσωπικές επιλογές μου βέβαια, αλλά προσπαθώ ο τρόπος που γίνεται η επικοινωνία με τον αναγνώστη, η τεχνική καθαρά της αφήγησης, να κάνει το βιβλίο όσο το δυνατόν πιο προσιτό στον αναγνώστη.
- Πώς διαμορφώνετε τους χαρακτήρες; Συνήθως ξεκινάω με μια σκηνή με ένα-δύο χαρακτήρες και δημιουργώ τους υπόλοιπους στην πορεία της αφήγησης. Είναι πιο ενδιαφέρον και για μένα έτσι, αλλά νομίζω πως διαμορφώνει και χαρακτήρες που αντιδρούν στην εξέλιξη της πλοκής αντί να τη φέρνουν στα μέτρα τους, γίνονται έτσι συχνά απρόβλεπτοι.
- Γιατί προτιμάτε να γράφετε πρώτα στα Αγγλικά; Είναι ζήτημα εμπορικού πλεονεκτήματος ή σας βοηθάει περισσότερο η χρήση της γλώσσας; Το γράψιμο είναι για μένα ένας τρόπος επικοινωνίας με τον κόσμο γύρω μου, περισσότερο μια προσπάθεια εξωστρέφειας παρά ενδοσκόπησης. Και μιας και ζω στην Αγγλία, γράφω στα Αγγλικά. Είναι ευτύχημα που αυτό συνοδεύεται με καλύτερες ευκαιρίες να ζήσει κάποιος αποκλειστικά από αυτό, χωρίς να είναι δεδομένο. Υπάρχει τεράστιος αριθμός επίδοξων συγγραφέων στην αγγλόφωνη εκδοτική σκηνή: Αμερικανοί, Άγγλοι, Καναδοί, Αυστραλοί, πολλοί άλλοι… - Οι αναγνώστες σας αντιμετωπίζουν ως δικό τους λογοτέχνη ή κάποιο είδος «εξωτικού» λογοτέχνη που γράφει στη γλώσσα τους; Σίγουρα όχι ως Άγγλο. Αλλά πέρα απ’ αυτό δεν είμαι σίγουρος. Ελπίζω να μη με βλέπουν ως «εξωτικό» συγγραφέα, με την έννοια μιας στενής, περιορισμένης θεματογραφίας που δεν έχει σχέση με την καθημερινή ζωή τους, όπως οι διακοπές τους, για παράδειγμα. Καλύτερα πάντως να μη γνωρίζω πολλά για τους αναγνώστες, θα με έκανε, νομίζω, να διστάζω τι και πώς να γράφω. Είναι καλό βέβαια να βλέπω αν τεχνικά το βιβλία μου λειτουργούν, αν η γλώσσα και η προσέγγιση δεν δυσκολεύουν τον αναγνώστη, όπως είπαμε νωρίτερα, αλλά όχι περισσότερα.
- Στα βιβλία σας οι άνθρωποι αναμετρώνται με τις επιλογές και τα λάθη τους, στοιχειώνονται από το παρελθόν τους. Πόσο σας έχει «βασανίσει» προσωπικά το συγκεκριμένο θέμα; Αν είναι αλήθεια πως κάθε συγγραφέας γράφει στην πραγματικότητα πάντα το ίδιο βιβλίο, το δικό μου θα ήταν το βιβλίο της αποτυχίας, σε διαφορετικές μορφές κάθε φορά. Δεν είναι κάτι συνειδητό, απλά είναι το θέμα που με συγκινεί περισσότερο. Δεν θέλω να αυτοψυχαναλύομαι, είναι κακό πιστεύω για ένα συγγραφέα να ξέρει πολλά για τον εαυτό του, αλλά σίγουρα θα υπάρχει κάποιος βαθιά προσωπικός λόγος γι’ αυτή μου την προτίμηση. Η επιλογή να ζήσω μακριά από την Ελλάδα, θα έχει παίξει το ρόλο της κι αυτή, με την αναπόφευκτη δυσκολία επικοινωνίας με τον κόσμο γύρω μου και τα λάθη που με έχει οδηγήσει.
- Ζείτε στο Λονδίνο και γράφετε στα Αγγλικά. Πόσο σας έχει απομακρύνει αυτό από την ελληνικότητά σας; Στην αρχή με έφερε πιο κοντά. Η θεματογραφία μου, τουλάχιστον το τοπίο που τοποθετούσα τις αφηγήσεις μου, ήταν ελληνικό και αυτό με έκανε να ανακαλύψω από την αρχή την Ελλάδα, κατά κάποιον τρόπο. Αυτό δεν θα χαθεί, έφυγα πολύ μεγάλος από την Ελλάδα για να την ξεχάσω. Μετά από 19 χρόνια στο εξωτερικό νομίζω όμως πως, ως συγγραφέας τουλάχιστον, αρχίζουν να με ενδιαφέρουν θέματα που δεν είναι αμιγώς ελληνικά. - Θα ήσασταν άλλος συγγραφέας αν κατοικούσατε στην Ελλάδα; Μάλλον περισσότερο όσον αφορά την τεχνική, παρά τη θεματογραφία. Ίσως ο αφηγηματικός τρόπος μου να ήταν πιο ιδιωματικός, οι ήρωες και τα τοπία πιο χαρακτηριστικά ελληνικά, αλλά κατά βάθος θα έγραφα, φαντάζομαι, για τα ίδια πράγματα. - Κατά πόσο θεωρείτε προσόν τη διατήρηση κάποιας απόστασης από τη βρετανική πραγματικότητα; Είναι καλύτερα για ένα συγγραφέα να είναι ξένος στη χώρα που γράφει; Πιστεύω πως ναι, μέχρι ενός σημείου βέβαια. Ένας συγγραφέας χρειάζεται να βρει μια ισορροπία. Πρέπει να μη χάνει την επαφή του με ό,τι συμβαίνει γύρω του, αυτά άλλωστε είναι η πηγή της έμπνευσής του, αλλά ταυτόχρονα πρέπει να μάθει να βλέπει τον κόσμο από μια συναισθηματική και ιδεολογική απόσταση. Αυτή η απομόνωση από την καθημερινότητα, λίγες ώρες τουλάχιστον την ημέρα, του δίνει τη δυνατότητα να καλλιεργήσει μια στοχαστική διάθεση, την ευκαιρία να ψάξει κάτω από την επιφάνεια των καταστάσεων, μοντέρνων και ιστορικών, για κάτι περισσότερο αρχετυπικό, παγκόσμιο και άχρονο.
- Κατά τη μεταφορά ενός βιβλίου στα Ελληνικά προτιμάτε την ακριβή μετάφραση ή το εμπλουτίζετε με περισσότερα ελληνικά στοιχεία; Στα πρώτα μου βιβλία προσπαθούσα να μείνω πιστός στο γράμμα του κειμένου, αλλά τώρα δίνω περισσότερη προσοχή στο πνεύμα του βιβλίου. Δεν παύουν πάντως να είναι μεταφρασμένα βιβλία και δεν προσπαθώ να τους δώσω έναν πιο ελληνικό χαρακτήρα χρησιμοποιώντας ιδιωματισμούς, πολύ συγκεκριμένες αναφορές από την Ιστορία κ.λπ. Γράφοντας στα Αγγλικά, δεν ξεχνάω πως ο πρώτος αναγνώστης μου θα είναι κάποιος που δεν γνωρίζει απαραίτητα πολλά από την ελληνική ιστορία, γεωγραφία, πολιτική και κοινωνία, οπότε προσπαθώ να αποφεύγω τέτοιες αναφορές όπου δεν είναι απαραίτητες στην ιστορία που αφηγούμαι. Αν έγραφα στα Ελληνικά, θα ήμουν πιο ελεύθερος σε αυτό.

«Δεν έχω νιώσει ποτέ πίεση από τον εκδότη»

- Ποιο είναι το πρώτο πράγμα το οποίο «ξετυλίγει» στο μυαλό σας το νήμα ενός βιβλίου; Μια εικόνα, ένα τοπίο ή κάποιο επεισόδιο με έναν από τους χαρακτήρες του βιβλίου.
- Σκεφτήκατε ποτέ (ή σας πρότειναν) τη θεατρική μεταφορά κάποιων από τα βιβλία σας; Μου το έχουν προτείνει αλλά δεν έχει τύχει να γίνει ακόμα. Θα χαρώ να γίνει, αλλά θα ήταν κάτι στο οποίο δεν θα ανακατευόμουν γιατί η δραματοποιία, που βασίζεται στον διάλογο και τη σκηνική παρουσία των χαρακτήρων, είναι μια πολύ διαφορετική τέχνη από την πεζογραφία.
- Πόσο επηρεάζουν τη διαδικασία της δημιουργίας οι συμβατικές υποχρεώσεις προς τον εκδότη; Όχι όσο θα νόμιζε κανένας. Ευτυχώς ή δυστυχώς, ο εκδοτικός χώρος δεν είναι Χόλιγουντ όπου οι παραγωγοί μιας ταινίας έχουν λόγο στο τι θα βγει τελικά στις αίθουσες. Τα οικονομικά μεγέθη στην αγορά του βιβλίου είναι ασήμαντα σε σύγκριση με του κινηματογράφου ή της μουσικής. Αυτό που σώζει επίσης το βιβλίο από παρεμβάσεις τρίτων, είναι το γεγονός πως ένα χειρόγραφο δεν απαιτεί αντίστοιχα ούτε τη συνεργασία πολλών ανθρώπων ούτε μεγάλη επένδυση σε χρήμα και χρόνο για να φτάσει στην αγορά. Έτσι, αν ένα βιβλίο δεν αρέσει στον εκδότη, απλά δεν το αγοράζει κι εκεί τελειώνει το ζήτημα. Προσωπικά, δεν έχω νιώσει ποτέ πίεση από τον εκδότη μου για το πώς και τι να γράφω.
- Θεωρείτε αυτό που κάνετε το καλύτερο επάγγελμα στον κόσμο; Όταν το γράψιμο πάει καλά, ναι. Συνήθως συμβαίνει αφού έχω περάσει το ένα τρίτο ενός βιβλίου, γιατί τότε ξέρω ότι πηγαίνει κάπου. Έχω πετάξει αρκετά βιβλία που δούλευα για ένα χρόνο ή και περισσότερο πριν φτάσω σε αδιέξοδο.
- Τι μπορείτε να αναφέρετε για το επόμενο βιβλίο σας; Έχω φτάσει στο ένα τρίτο ή τέταρτο του βιβλίου και, όπως είπαμε, αρχίζω να έχω μια καλή ιδέα για το πού πάει, αλλά θα χρειαστώ αρκετό καιρό ακόμα να το τελειώσω.
- Από πού αντλείτε την έμπνευση; Από οπουδήποτε. Μπορεί να είναι κάτι που είδα στις ειδήσεις, διάβασα στην εφημερίδα ή είπε κάποιος. Τώρα τελευταία έχουν αρχίσει να παίζουν μεγάλο ρόλο στην έμπνευση και τα ταξίδια, με την επαφή μου με άλλες κουλτούρες.
- Πόσο χρόνο επενδύετε στην έρευνα και την προετοιμασία;
Η ιδέα για ένα βιβλίο παίρνει πολύ καιρό να ωριμάσει, είναι μια διαδικασία που ξεκινάει όσο καιρό γράφω το προηγούμενο. Όταν αρχίσω να γράφω, έχω συνήθως κάνει λίγη έρευνα, αλλά την περισσότερη την κάνω στην πορεία του βιβλίου, κυρίως μέσω του ίντερνετ. Αποφεύγω να κάνω πλάνο της πλοκής, να τη χωρίσω σε κεφάλαια κ.λπ. Τα έχω δοκιμάσει αλλά δεν μου ταιριάζουν ως τρόπος δουλειάς. Έχω καταλάβει πως το σημαντικότερο πριν ξεκινήσω να γράφω, είναι να έχω βρει τον βασικό ήρωα του βιβλίου. Δεν χρειάζεται να γνωρίζω πολλά γι’ αυτόν, τις ιδιαίτερες πτυχές του χαρακτήρα του τις ανακαλύπτω στην πορεία.

Ποιος είναι

Ο Πάνος Καρνέζης γεννήθηκε στην Αμαλιάδα το 1967. Σπούδασε μηχανολόγος μηχανικός στο Πολυτεχνείο της Πάτρας και συνέχισε τις σπουδές του στην Αγγλία, σε μεταπτυχιακό επίπεδο, μετά το 1992, όπου εργάστηκε για ένα διάστημα στη βιομηχανία. Ταυτόχρονα, άρχισε να γράφει λογοτεχνία στα Αγγλικά και παρακολούθησε το περίφημο μεταπτυχιακό πρόγραμμα δημιουργικής γραφής του Πανεπιστημίου ΕastΑnglia (από όπου αποφοίτησαν, μεταξύ άλλων, οι Ίαν ΜακΓιούαν και Καζούο Ισιγκούρο). Το πρώτο του βιβλίο, η συλλογή διηγημάτων «Μικρές ατιμίες», εκδόθηκε το 2002 από τον εκδοτικό οίκο Jonathan Cape, στις ΗΠΑ, από τον κολοσσό Farrar, Straus& Giroux, συγκέντρωσε εξαιρετικές κριτικές, μεταφράστηκε σε οκτώ γλώσσες και μεταγράφηκε στα Ελληνικά από τον ίδιο τον συγγραφέα. Το μυθιστόρημα «Ο Λαβύρινθος» (2004) ακολούθησε την ίδια πορεία, συμμετείχε στη βραχεία λίστα του βραβείου Whitbread First ΝovelΑward και τιμήθηκε με το βραβείο Ρendleton ΜayFirst ΝovelΑward. Το τρίτο του μυθιστόρημα «Πάρτι γενεθλίων» εκδόθηκε από τον εκδ. οίκο Jonathan Cape το 2007. Διηγήματά του έχουν μεταδοθεί στην Αγγλία από το ραδιοφωνικό πρόγραμμα του ΒΒC: Radio 4, και έχουν εμφανιστεί στα περιοδικά «Granta», «Νew Writing 11», «Ρrospect» και «Αrete».

Χωρίς κυνισμό όλα δείχνουν απελπιστικά - Θεωρείτε νομοτελειακή τη σημερινή κατάντια της Ελλάδας με γνώμονα την κατάσταση που είχατε αφήσει φεύγοντας; Δεν χρειάζεται να είναι οικονομολόγος κανένας για να καταλάβει πως οι πρακτικές της ελληνικής οικονομίας με την ατιμώρητη φοροδιαφυγή, τα βραχυπρόθεσμα σχέδια, την κακή σχέση εργοδοτών και εργαζομένων, την ανυπαρξία έρευνας και ανάπτυξης κ.λπ. ήταν συνταγή αποτυχίας. Φυσικά φταίνε οι κυβερνήσεις που όλα αυτά τα χρόνια, είτε από ανικανότητα είτε για άλλους λόγους, δεν κατάφεραν να λύσουν αυτά τα προβλήματα, αλλά σε μια δημοκρατική κοινωνία οι επιλογές των κυβερνήσεων βαραίνουν και τους πολίτες που στηρίζουν αυτές τις κυβερνήσεις. - Πώς αντιμετωπίζει η βρετανική κοινή γνώμη το σύγχρονο δράμα της Ελλάδας; Τώρα που τα αποτελέσματα των αυστηρών οικονομικών μέτρων της νέας βρετανικής κυβέρνησης έχουν αρχίσει να φαίνονται και εκεί, έχω την εντύπωση πως νιώθουν λίγη περισσότερη συμπάθεια για ό,τι συμβαίνει στην Ελλάδα. - Διακρίνετε και στη Βρετανία κάποια αμφισβήτηση προς πρόσωπα και θεσμούς με αφορμή την παγκόσμια οικονομική κρίση; Ναι, αλλά όχι στον βαθμό που το βλέπουμε στην Ελλάδα. Στέλνοντας κάποιους βουλευτές στη φυλακή για παλαιότερα σκάνδαλα που είχαν σχέση με βουλευτικές παροχές, η βρετανική πολιτική σκηνή εξιλεώθηκε, κατά κάποιον τρόπο, στα μάτια του κόσμου και δεν είναι άμεσος στόχος της αυξανόμενης αγανάκτησης των πολιτών. - Στις πρόσφατες βουλευτικές εκλογές της Κύπρου σημειώθηκε ένα σημαντικό ποσοστό αποχής. Είναι ένα φαινόμενο της εποχής μας και αφορά όλες τις χώρες του δυτικού κόσμου. Πού το αποδίδετε; Θεωρείτε το πολιτικο-οικονομικό σύστημα (με τον τρόπο που εφαρμόζεται) χρεοκοπημένο; Φυσικά και είναι χρεοκοπημένο, αυτό σημαίνει η παγκόσμια κρίση. Απλά η επέμβαση των πλούσιων χωρών και διεθνών οργανισμών με μια σειρά μέτρων και δανείων έχει κρατήσει τη δυτική οικονομία στην επιφάνεια και δεν βούλιαξε όπως τη δεκαετία του 1920. Η απογοήτευση του κόσμου με την πολιτική σε όλο, λιγότερο ή περισσότερο, τον δυτικό κόσμο οφείλεται, πιστεύω, στο γεγονός πως η εξουσία έχει αρχίσει να φεύγει σιγά-σιγά από τα χέρια των Κοινοβουλίων και να περνάει στις αίθουσες συνεδριάσεων των πολυεθνικών επιχειρήσεων, που επιβάλλουν λύσεις πάντα με επιχείρημα πως είναι αναπόφευκτες, ο μοναδικός τρόπος να λυθεί το ένα ή άλλο ζήτημα. Σε αυτό το καθεστώς της ελεύθερης οικονομίας, με έναν κοινοβουλευτισμό που δείχνει ανίκανος ή δεν τολμάει να προτείνει εναλλακτικές λύσεις, ο πολίτης είναι φυσικό να αναρωτιέται τι νόημα έχει να ψηφίζει. Ίσως τα πράγματα δεν είναι τόσο άσχημα ακόμα, αλλά ιδιαίτερα για ένα νέο άνθρωπο που δεν έχει τον απαραίτητο κυνισμό, όλα αυτά πρέπει να δείχνουν πολύ απελπιστικά. 

Πηγή: Ο Φιλελεύθερος
Δημοσιεύτηκε στις 17/07/2011