Ελλάδα - Θεσσαλονίκη, η ανάσταση του Φραγκομαχαλά

 

                                       Τείχος. Το Τείχος του Ανάγλυφου, μπροστά από το Δικαστικό Μέγαρο.

Είναι το κομμάτι του κέντρου που συγκέντρωσε τον 19ο αιώνα τους Ευρωπαίους κατοίκους της πόλης. Η παρουσία τους εκεί έδωσε και το όνομα στη συνοικία. Σήμερα, ο Φραγκομαχαλάς, με το νέο του πρόσωπο, συνταιριάζει μοναδικά το γεμάτο ιστορίες και μνήμες παρελθόν του με το δυναμικό παρόν.

ΜΑΡΙΑ ΡΙΤΖΑΛΕΟΥ

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: ΧΡΥΣΑ ΝΙΚΟΛΕΡΗ
ΒΟΗΘΟΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΟΥ: Γιώργος Τακαντζάς

H Σελανίκ των Τούρκων, η Σόλουν των Σέρβων, η Σαλόνικα, η Σαλονίκη, η δεύτερη Ιερουσαλήμ των Εβραίων, η πόλη των συλλογικών μύθων και των κλισέ -φτωχομάνα, πρωτεύουσα των Βαλκανίων, ερωτική πόλη-, αποκαλύπτει ένα από τα χίλια της πρόσωπα. Το πιο ιστορικό, το πιο μεθυστικό, εκείνο που αποπνέει μυρωδιά από εξασθενημένο μπαχάρι και χυμένο λάδι το πρωί, καπνό από τσιγάρα και οινόπνευμα το βράδυ. Γιατί η Θεσσαλονίκη τα χωρά όλα. Και τα ψηλά κτίρια στο κέντρο και τους πολύβουους δρόμους, αλλά και την περιοχή της Βαλαωρίτου, τα Λαδάδικα, τη Φράγκων, τη Βενιζέλου, την Αγίου Μηνά, το ιστορικό κέντρο, που φέρνει μνήμες αλλοτινών καιρών. Μια βόλτα στο πυρίκαυστο κέντρο, στο δυτικό του μέρος, εκεί όπου δεν υπάρχουν μεγάλα, εμπορικά καταστήματα και επώνυμες φίρμες, αποκαλύπτει ένα γοητευτικό χαρμάνι σε πρόσωπα και κτίσματα. Σπαράγματα Ιστορίας που παρουσιάζουν μια πόλη με αντιθέσεις εντός και εκτός των τειχών.

Η μετάλλαξη μιας γειτονιάς
Η ανάσταση του Φραγκομαχαλά, με τις παλιές, μικρές εβραϊκές ιδιοκτησίες και τη βιοτεχνική ανάπτυξη της δεκαετίας του '60, οδήγησε σε μια «εναλλακτική» σκηνή της νυχτερινής ζωής στην οδό Βαλαωρίτου. Το πρωί, η περιοχή συγκεντρώνει περαστικούς, δικηγόρους, πελάτες των βιοτεχνικών καταστημάτων για αγορές λευκών ειδών και κεντημάτων, το βράδυ όμως μαζεύονται εκεί όλες οι «φυλές» της πόλης. Πολλοί μικροί, βιοτεχνικοί χώροι έχουν μετατραπεί σε lofts για φοιτητές και καλλιτέχνες. Εκεί έχουν μετακομίσει αρχιτεκτονικά γραφεία, γκαλερί, στούντιο ηχογράφησης, μπαράκια, εστιατόρια. Συναντάς καλλιτέχνες, μουσικούς, ζωγράφους, εικαστικούς να ανταλλάσσουν απόψεις ή να πίνουν τον καφέ τους την ημέρα και να κλείνονται στα ατελιέ για να δημιουργήσουν μετά το μεσημέρι.
Στην οδό Συγγρού 9, ο γνωστός μουσικός Σάκης Παπαδημητρίου έστησε το στούντιο «Συν και Πλην». «Επέλεξα μια πρώην βιοτεχνία σφραγίδων γιατί ήθελα έναν χώρο μεγάλο, καθαρό, χωρίς κατοικίες γύρω για να τον προσφέρω στους φίλους μου και τους μουσικούς και να μπορούμε να μελετούμε απερίσπαστοι πια». Το στούντιο βρίσκεται δίπλα ακριβώς από το κτίριο που στέγαζε την Τράπεζα Θεσσαλονίκης, η οποία ιδρύθηκε το 1888, από την οικογένεια Αλλατίνη, με αυστριακά κεφάλαια, στην είσοδο της Στοάς Μαλακοπής. Το ρολόι στο κέντρο του αετώματος δείχνει 23.07, την ώρα του καταστρεπτικού σεισμού του 1978.

Μουσική. Η Σεμέλη Ταγαρά, (αριστερά) μέλος του συγκροτήματος Whatever, στο μπαρ 

«Το σπίτι μου» μαζί με τη συνιδιοκτήτρια του χώρου, Μαρία Καραθανάση, στην οδό Φράγκων.

Η Βαλαωρίτου και η Συγγρού αποτελούσαν κάποτε τη βιοτεχνική όψη της Θεσσαλονίκης. Εκεί και στα ακόμη πιο μικρά, στενά κι ανήλια σοκάκια, οι μηχανές ραψίματος δούλευαν ασταμάτητα και τα ρούχα, λευκά είδη, εργόχειρα γέμιζαν τα φορτηγά.
Σ ήμερα, όλα τα ισόγεια έχουν γίνει χώροι διασκέδασης με μπαράκια που παίζουν τζαζ, ροκ και mainstream μουσική. Στην οδό Συγγρού διασώζεται ακέραια η Εβραϊκή Συναγωγή των Μοναστηριωτών, που χτίστηκε από δωρεές πλούσιων Εβραίων του Μοναστηριού (Μπίτολα) και είναι η μοναδική που σώθηκε από την καταστροφική μανία των Γερμανών, επειδή ο Ερυθρός Σταυρός τη χρησιμοποιούσε ως αποθήκη τροφίμων. Λίγο πιο κει, στη Φράγκων στέκει ακοίμητος φρουρός της Ιστορίας το κτίριο της Οθωμανικής Τράπεζας, το οποίο χτίστηκε το 1903, στη θέση που υπήρχε από το 1826 το αρχοντικό μιας από τις πλουσιότερες και σημαντικότερες οικογένειες της Θεσσαλονίκης, των Αμποτ, με καταγωγή από τη Σκοτία. Το κτίριο ανατινάχθηκε το 1903, στα γνωστά «Απριλιανά του 1903» από τους Βουλγάρους «γεμιτζήδες» (βαρκάρηδες) και από το αρχοντικό έμεινε μόνο η πρόσοψη, ωστόσο ανακατασκευάστηκε και μέχρι το 1930 στέγαζε την Οθωμανική Τράπεζα. Το 1949 το κτίριο περιήλθε στο ΙΚΑ και από το 1983 παραχωρήθηκε στο Κρατικό Ωδείο Θεσσαλονίκης.

Θάλασσα. Νοσταλγικό το εμπόρευμα στα καταστήματα που προστάζουν «βίρα τις άγκυρες».

«Αρχιτεκτονικά και αισθητικά, το κτίριο αυτό είναι το πρέπον και αρμόζον για το Ωδείο. Σημαίνει πολλά για την ιστορία της πόλης, της μουσικής, του Ωδείου, αν και από άποψη υποδομών δεν είναι το πιο κατάλληλο. Είναι ωστόσο σε ένα σημείο που έχει ταυτότητα και δένει απόλυτα», μας είπε ο πρόεδρος του Κρατικού Ωδείου Θεσσαλονίκης, Χαράλαμπος Λεφάκης.

Παρόν με παρελθόν

Βιομήχανοι. Ο πρόεδρος του Συνδέσμου Βιομηχανιών Βορείου Ελλάδος, Νίκος Πέντζος.

Η οδός Φράγκων πήρε το όνομά της από τους Δυτικοευρωπαίους που κατοικούσαν εκεί, αλλά κι από την καθολική εκκλησία Παναγίας της Αμιάντου Συλλήψεως, ενώ δίπλα της βρίσκεται το κτίριο που για πολλά χρόνια ήταν το νοσοκομείο Αγιος Παύλος, στο οποίο διακονούσαν οι Αδελφές του Ελέους. Την ημέρα στους δρόμους αυτούς περιδιαβαίνουν δικηγόροι, έμποροι, πελάτες των καταστημάτων γεωργικών ειδών, σπόρων και φυτών, ενώ προς τα κάτω αρχίζουν τα Ανω Λαδάδικα με υπέροχες, μεθυστικές μυρωδιές από μπαχαρικά και αλλαντικά. Αν κι από την πληθώρα των καταστημάτων αυτών δεν έχουν μείνει παρά ελάχιστα, μια βόλτα, πάντως θα μεταφέρει νοερά τον επισκέπτη σε περασμένες δεκαετίες. Τα Λαδάδικα πήραν το όνομά τους από τους χονδρέμπορους λαδιού που δραστηριοποιούνταν για πολλά χρόνια εκεί. Μετά τον σεισμό του 1978 άρχισε η παρακμή και η εγκατάλειψη της περιοχής, σήμερα ωστόσο αποτελούν ένα ζωντανό, cult κομμάτι στα νοτιοανατολικά του ιστορικού κέντρου. Τα παλιά λαδάδικα και οι οίκοι ανοχής έχουν δώσει τη θέση τους σε μεζεδοπωλεία, μπαράκια, μπιραρίες και κλαμπ. Ο Δημήτρης Βλάσσης άνοιξε τη Vlassis Art Gallery το 2005 στα Ανω Λαδάδικα, σε ένα σημείο όπου μόλις έπεφτε το σκοτάδι δεν κυκλοφορούσε ψυχή. «Η Τέχνη θέλει και λίγο περιθώριο», λέει με χιούμορ και εξηγεί πως εκεί υπάρχουν μεγάλοι βιοτεχνικοί χώροι που χρησιμοποιούνται ως ατελιέ και είναι αρκετά πιο οικονομικοί από αυτούς του υπόλοιπου κέντρου.

Γκαλερί. Στα Ανω Λαδάδικα έστησαν τη Vlassis Arta Gallery, 

ο Δημ. Βλάσσης (στη μέση) και οι συνεργάτες του.

Εκεί και η μικρή πλατεία Μοριχόβου, που πήρε το όνομά της από το Μορίχοβο, μια ορεινή περιοχή του Βόρα, με το μεγαλύτερο μέρος της να βρίσκεται στην ΠΓΔΜ και ένα πολύ μικρό στη Φλώρινα και στην Πέλλα, που αποτελεί την ακρόπολη του σλαβόφωνου ελληνισμού. Στην πλατεία Μοριχόβου χτυπά η καρδιά του... βιομηχανικού και εξαγωγικού κομματιού της πόλης, αφού σε ένα από τα πιο ψηλά -και ίσως αταίριαστα με τον χώρο- κτίρια στεγάζονται ο Σύνδεσμος Βιομηχάνων Βορείου Ελλάδος και εκείνος των Εξαγωγέων.
«Το σημείο αυτό φιλοξενούσε όλη την εμπορική δραστηριότητα της πόλης, προτού αυτή μεταφερθεί στη Βιομηχανική Περιοχή της Σίνδου. Εδώ υπήρχαν τα γραφεία των μεγαλύτερων εταιρειών και επιχειρήσεων, αλλά και μικρές, παραδοσιακές μονάδες. Ετσι δεν είναι τυχαίο που επιλέχθηκε για τα γραφεία των φορέων», λέει ο πρόεδρος του Σ.Β.Β.Ε., Νίκος Πέντζος.

Αρωμα. Ενα από τα τελευταία κηροπλαστεία στην πόλη είναι αυτό του Κώττα Αποστολίδη.

Προχωρώντας προς το εμπορικό κέντρο συναντάμε την Αγίου Μηνά με την ομώνυμη εκκλησία, που χτίστηκε πάνω σε ναό που προϋπήρχε και χρονολογούνταν στον 8ο αιώνα. Περιηγητές αναφέρουν ότι η εκκλησία καταστράφηκε τουλάχιστον από πέντε πυρκαγιές και είναι χαρακτηριστικό πως οι Τούρκοι ονόμαζαν τη γύρω περιοχή «Γιανίκ μοναστίρ μαχαλέ» (γειτονιά του καμμένου μοναστηριού).
Στην οδό Αγίου Μηνά δεσπόζει το Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης, που ιδρύθηκε για να τιμήσει την πλούσια και δημιουργική σεφαραδίτικη κληρονομιά του πολιτισμού που αναπτύχθηκε στην πόλη μετά τον 15ο αιώνα. Το Μουσείο με τα μοναδικά εκθέματα και την πλούσια βιβλιοθήκη στεγάζεται σε ένα από τα σπάνια κτίρια εβραϊκής ιδιοκτησίας που σώθηκαν από την πυρκαγιά του 1917 και παλαιότερα φιλοξενούσε την Τράπεζα Αθηνών και τα γραφεία της εβραϊκής εφημερίδας «L' Independent».

Κατάνυξη. Ο π. Γεώργιος, εφημέριος σε έναν από τους πιο ιστορικούς ναούς 

του κέντρου, αυτόν του Αγίου Μηνά.

Λίγο πριν το δικαστικό μέγαρο και σαν να το... αγκαλιάζει, είναι το Τείχος του Ανάγλυφου, ή Φρούριο του Βαρδαρίου, όπως το ονομάζει μια τουρκική έκθεση του 1733. Γύρω από αυτό υπάρχουν βιβλιοπωλεία με εκδόσεις νομικών εγχειριδίων, καφέ και ταχυφαγεία που εξυπηρετούν δικηγόρους και δικαστικούς. Ενα διατηρητέο κτίσμα που εφάπτεται του τείχους αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για τον Πάνο Σταμούλο, που έστησε εκεί, μαζί με φίλους, το εστιατόριο PuntoEs, με επιρροές από τη μεσογειακή κουζίνα, άλλωστε ο Π. Σταμούλος εργάστηκε για χρόνια στη Βαρκελώνη.
Σύμφωνα με τους New York Times, η Θεσσαλονίκη ανήκει στους πολιτιστικούς προορισμούς που αξίζει κανείς να επισκεφθεί. Για την πλούσια ιστορία της, τα μνημεία του κέντρου, το καλό φαγητό, τη νυχτερινή ζωή, που ολοκληρώνεται το πρωί με μια μπουγάτσα και ένα κουλούρι με σουσάμι. ¦

Εμπόριο. Ο πρόεδρος του Συλλόγου Εμπόρων και Βιοτεχνών Ξηρών Καρπών, 

Πάνος Μενεξόπουλος.

Στοιχεία
Το κέντρο της Θεσσαλονίκης σε αριθμούς
1546 χτίστηκε από τον Σουλεϊμάν τον Μεγαλοπρεπή το Τείχος του Ανάγλυφου, που περνά δίπλα από τα δικαστήρια.
1914 ιδρύθηκε η Ελευθέρα Ζώνη στο λιμάνι, ο Σύνδεσμος Βιο-μηχανιών Βορείου Ελλάδος, καθώς και το μοναδικό κρατικό ωδείο της χώρας.
1917 η μεγάλη πυρκαγιά της 18ης Αυγούστου άφησε άστεγους πάνω από 70.000 πυροπαθείς, από τους οποίους το 80% ήταν Εβραίοι.
1929 εφαρμόστηκε ο νόμος για την οριζόντια ιδιοκτησία και κατασκευάστηκαν τα περισσότερα αρχιτεκτονικά κομψοτεχνήματα της πόλης.

Ανάμνηση. Νεοκλασικά κτίρια στην οδό Αγίου Μηνά, απέναντι από το Εβραϊκό Μουσείο.

1985 με το Ν.1577, η περιοχή των Λαδάδικων κηρύχθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού ιστορικός τόπος, διατηρητέο μνημείο και απαγορεύτηκε η ανέγερση πολυώροφων κτιρίων.


Πηγή: www.ethnos.gr
Δημοσιεύτηκε στις 09/07/2012